“Хүхэ номин огторгой доро хүжэ мүнхэ газар дээрэ хүн боложо түрэһэн урмандаа урагшаа шармайха зэргэтэйбди. Манай ажалаа һайнаар хэжэ, һонирхолтой, удха шанартай зүжэгүүдые найруулан табижа байгаа һаамнай арад зоноймнай һүр һүлдэнь үндэр боложо, урма зоригынь нэмэжэ, ажамидаралдаа сэдьхэлынь дүүрэн, ажал хэрэгыньшье урагшатай ябаха болоно ха юм. Юундэб гэхэдэ, арад зомнай түрэл театраа хүндэлдэг, түшэглэдэг, хүлеэдэг!” – гэжэ, Буряад театрай директорэй орлогшо, Россиин болон Монголой соелой габьята хүдэлмэрилэгшэ Олег Цыденович Цыпиловэй хэлэһэн үгэнүүд элихэнээр һанагдана. Гуша һайса гаран жэлдэ театрта ажаллажа ябаһан Олег Цыденович иигэжэ хэлэхэ дүүрэн эрхэтэй. Юундэб гэхэдэ, арад зонойнгоо сэдьхэл бодолоороо түшэглэжэ ябадаг Буряад театрта алба хэжэ ябаһан хүн бүхэн нэн түрүүн арад түмэнэйгөө хуби заяан тухай гүнзэгыгөөр бодомжолхоһоо гадна, түүхынь замда анхаралаа табижа, найруулагдаһан зүжэгүүдтээ тон ехэ нэмэри болгон нэбтэрүүлхэ үүргэтэй. Арадайнгаа түүхын замда ехэ мүр сараа үлээһэн элитэ хүбүүд, басагад тухайгаа найруулгануудые табижа, ерээдүйнгээ үетэндэ жэшээ болгон һонирхуулха зэргэтэй.
1999 оной хабар директорээр томилогдожо ерхэдэмни театрай байдал, нюулта нөөлтэгүйгөөр сэхыень хэлэхэдэ, хүндэхэн байдалда байгаа; репертуарта зүжэгүүдэй үсөөн дээрэһээ харагшад хомор ябадаг, гастрольдо ябаха гэхэдээ автобус үгы, журам һула, салин хүлһэн саг соогоо ерэхэгүй, театрай гол байшан задагай, зайдан. Сэхыень хэлэхэдэ, хүндэ табижа үгэхэ һайн стулшье гэжэ хомор байһан юм. Хура бороогой ороходо дуһаа дуһаалха, хүнэгөөр адхаһандал, тайзан дээрэ табигдаһан хэдэн боошхонууд руу, хүүесэ гоожохо. Театрай территори хааһан хашаа гэжэ байхагүй, нэгэ “шэнэ гудамжа” болошоһон театрай хорео соогуур хотын машинанууд урагша хойшоо дураараа һүндэлжэ байһан юм. Эдэ бүгэдые богонихон болзор соо өөдэ татахын тулада эршэмтэйгээр ажаллаха хэрэгтэй байхаһаа гадна, Россиин регионуудай үндэһэтэнэй болон хүршэ оршодог Шэтэ, Эрхүү хотонуудай ород театрнуудтай харилсажа, гастрольнуудаар андалдажа байха холбоо байгуулха, элдэб хэмжээнэй фестивальнуудта хабаадаха, театрайнгаа тайзан дээрэ өөһэдынгөө хүсөөр фестивальнуудые үнгэргэхэ арга боломжотой болохо гэхэ мэтэ эмхидхэлэй ажалнуудые хурдан ябуулха хэрэгтэй байгаа. Монгол ороной театрнуудтай холбоогоо һэргээхэ, Хитад орон хүрэтэр харгы нээхэ зорилгонуудые урдаа түсэблэжэ табиһан байнабди. Эдэ бүгэдэ театрай ажамидаралда хабаатай амин шухала асуудалнуудые, хараа бодол, түсэбүүдые бэелүүлхын тулада, нэн түрүүн, театрай хэрэг ажал һайн мэдэхэ, хам орожо хүдэлхэ, урагшаа һанаатай зонһоо бүридэһэн команда байгуулжа, зорилгоео ойлгуулха, тэрэнээ хэрэг дээрэнь түргэн бэелүүлхэ гэхэ мэтэ шухала асуудалнууд олон байһан юм. Тэрэ үедэ театрай постановочно частиин хүтэлбэрилэгшын ажал хэжэ ябаһан Олег Цыденович энэ командын бүридэлдэ оролсожо, хамсыгаа шаман ажаллажа эхилһэн юм. Хүдэлхэдөө эмхидхэлэй ажалһаа тунхарихагүй, ямаршье хүндэ даабари үгэхэдэ арсажа байхагүй, бүтэхэ тээшэнь тааруулаад лэ, саг болзор соонь бэелүүлээд лэ байдаг һэн. Хамта дээрээ Олег Цыденовичтэй арба гаран жэлдэ мүр мүрөө түшэжэ хүдэлөөбди. Мүнөө энэ хүн тухай тобшо тэды хөөрэжэ үгэхэ хүсэлтэйб.
Олег Цыденович заха холын Захааминай аймагай харьяата газар дээрэ оршодог, ой модоор надхаһан хадын хаяа зубшан зурыһан харгы дахажа түбхинэһэн, хүндэмүүшэ урин налгай зонтой Ехэ-Сахир гэжэ нютагта түрэжэ, хүлөө шоройдоһон намтартай. Эдир наһанһаа эхилээд, ахамад классуудташье һуража ябахадаа, уран һайханда ехэ дуратай байжа, бүхы сэдьхэл бодолоороо тэрээн тээшэ эрмэлзэжэ эхилһэн юм.Түрэл һургуулидань байгуулагдаһан драматическэ кружогой эдэбхитэй гэшүүдэй нэгэн болобо. Энэ кружогто ябаха үедөө үетэн нүхэдөөрөө клубайнгаа тайзан дээрэ ямар нэгэ һайндэртэ дашарамдуулжа табигдаһан багахан драматическэ хэһэгүүдтэ хабаадажа эхилбэ. Энэ хэһэгүүд соо наадаһан рольнуудыень, уншаһан шүлэгүүдыень нютагайнь зон үнэн зүрхэнһөө һонирхожо, баярлажа харадаг байһан юм. Иигэжэ эдир залуу наһанһаа нютагайнгаа зониие баярлуулжа ябаха хубитай болоһон Олегэй сэдьхэл соо таагдашагүй һайхан мэдэрэл орьелжо эхилээ һэн. Энэнь, ерээдүйн сагта артист мэргэжэлтэй боложо, тайзан дээрэһээ арад түмэндөө гүн сэдьхэлһээ билтаран гараһан дулаахан үгэнүүдые хэлэжэ, һайхан бодолнуудаараа хубаалдаха бодото артист хүнэй хүсэл байжа, һаяхан тэһэрһэн булагай арюухан уһан мэтэ сэдьхэл соонь бурьялжа эхилээ бэлэй.
Олег нютагайнгаа һургуули дүүргэжэ, Алас-Дурна зүгтэ сэрэгэй албанда эрхимээр ябажа ерээд, сэдьхэлэйнгээ татасаар сэхэ Буряадайнгаа театр хүрэжэ ерэһэн юм.Тэрэ үедэ, театрай директорээр ажаллажа байһан Ц. А. Балбаров ахамад режессер Ф. С. Сахиров хоер Олегтой удаан хөөрэлдэжэ, театрайнгаа дэргэдэ байгуулагдаһан студиин гэшүүн болгожо абаһан байдаг. Тэрэ гэһээр Олег Цыденович мүнөө болтороо түрэл театртаяа хуби заяагаа холбонхой, эрхимээр ажаллажа ябана.
Зүжэгшэн болоод ябахадаа Ш-Н. Цыденжаповай “Инаг дуранай харгы” гэжэ зүжэгтэ Бадма үбгэнэй, Н. Гоголиин “Ревизорто” Добчинскийн, А. Вампиловай “Провинциальные анекдоты” гэжэ зүжэгтэ Хомутовай, Г. Башкуевай “Чио-Чио-Санька” гэжэ зүжэгтэ Санькын дүрэнүүдые болон бусадшье дүрэнүүдые һонирхолтойгоор байгуулһан зохеохы намтартай юм. Тиихэдэ Олег Цыденовичэй зохеохы зам, тайзан дээрэ наадахаһаа гадуур, уран һайханай кинотой холбоотой. Мэдээжэ кинорежиссер Б. Халзановай найруулан табиһан “Нет чужой земли”, “Сон в летнюю ночь”, “60 богатырей” гэжэ Свердловска киностудиин буулгаһан уран һайханай фильмнүүдтэ наадаһан юм.
Театрта бүхы наһаяа зорюулһан И. Н. Плохаев наһанайнгаа амаралтада гарахадаа тон найдабаритай хүн гэжэ Олег Цыденовичтэ өөрынгөө ажал дамжуулжа үгэһэн байдаг. Энэ ажалынь, ородоор хэлэхэдэ «заведущий постановочной частью театра» гэжэ нэрэтэй ажал болоно. Энэ ажалда юу хэдэг юм гээд тобшохоноор хэлэхэ болоо һаа, иимэ юм. Театрта шэнэ зүжэг найруулжа табиха, концертнэ программа бэлдэхэ болоходоо тайзанай шэмэглэлдэ ородог бүхы хэрэгсэлнүүдые бүтээлгэхэ, хубсаһа хунар оюулха үүргэтэй. Эдэ хэрэгсэлнүүдые бүтээхын, хубсаһа хунар оехын тула арбан цех хүдэлнэ; оедолой, монтировочно, столярна, костюмернэ, бутафорно, гримерно, реквизиторскэ г.м. эдэ бүхы цехүүд зав. постын хүтэлбэри доро таһалгаряагүйгөөр хүдэлжэ, шэнэ зүжэгые уралан шэмэглэхэ уран зураашын захил саг болзор соонь бэелүүлхэ, дүүргэхэ шухала үүргэтэй юм. Энэ ехэ орео, хүндэ ажалые Олег Цыденович ехэ наринаар, шадамар бэрхээр хүтэлбэрилжэ, аха нүхэр И. Н. Плохаевай найдаһан найдабари жэншэдгүй бэелүүлжэ ябаа. Ямаршье газарта, хүтэлбэрилэгшын, нэн түрүүн тэрэнэй “хүн шанарһаа” ажалай урагшаа ябахань дулдыдадаг гэжэ мэдээжэ. Даалгаһан ажалдаа, сугтаа хүдэлдэг хүн зондоо яажа хандаха еһотойб, нэн түрүүн мэндэшэлхэһээ эхилээд ямар аргаар хөөрэлдэжэ, ажалаа урагшань ябуулхаб, гэр бүлынь байдалаар һонирхохо, али болохо туһаламжа үзүүлхэ, шагнал хайрада хүртүүлхэ, гэр байрынь асуудал шиидхэжэ үгэхэ, хэрэгтэй болоо һаань зандараадшье абаха гэхэ мэтэһээ эхилээд олон тоото асуудалнууд, хэрэгүүд гаражал байдаг. Эдэ асуудалнуудые саг соонь, оньһынь олоод шиидхэжэ, бүтээжэ ябахын тула хэжэ ябаһан ажалдаа, жэшээнь; театрта тон дуратай байха хэрэгтэй. Ганса хара бэеэ хаража, өөрыгөөл магтуулхые оролдожо, хүнэй хэһэн юумые өөрын болгоод, бараг хүнэй шэнжэ түхэл үзүүлэнхэй мадайжа ябаһан хүн сугтаа хүдэлжэ ябаһан зондоо хүндэгүй болошодог. Иимэ хүн зоной түлөө оролдодоггүй гэжэ бүгэдэндэ мэдээжэ ха юм. Харин Олег Цыденович ажалһаа тунхариха гэжэ мэдэхэгүй “театртамнай хэрэгтэй, театраймнай хүгжэхын тула туһа нэмэри болохо” – гээд, ямаршье сагта урагшаа шармайдаг нэгэ зантай, найдабаритай, хүн зондо нэгэ жэгдээр хандажа ябадаг хүн. Хүтэлбэри доронь ажаллажа ябаһан зон журам һайтай байхын хажуугаар, урагшаа һанаатай, театрайнгаа ямаршье хүндэ ажалнуудые арсалтагүй бүтээжэ шадаха хүбүүд, басагадһаа бүридэдэг һэн. Россиин ондоо хотонуудай театрнуудай тайзан дээрэ үнгэргэгдэһэн олон фестивальнуудта хабаадахадамнай ондоо театрнуудай тайзан дээрэ манай театрай ажалшад шударгы түргэн ажалаа хэжэ, тайзанай шэмэглэл бүтээгээдхидэнь тэрэ театрай ажалшад ехэ гайхагша һэн. Иимэ ажалдаа дуратай, журам һайтай бүхэриг зониие хүмүүжүүлжэ, байгуулжа шадаһан ушар Олег Цыденовичай ехэ туйлалта, еһотойл амжалта гэжэ тэмдэглэхэ байнаб.
Олон уласай театрнуудай хабаадалгатай хэдэн фестиваль Буряад театрайнгаа тайзан дээрэ үнгэргөөбди. Фестивалиин дирекциин бүридэлдэ Олег Цыденович оруулагдажа, хэдэн зуугаад айлшадые угтаха, хүргэхэ, түбхинүүлхэ уялгануудые дүүргэдэг байгаа. Фестивальда хабаадаһан олон театрнуудай түлөөлэгшэд Олег Цыденовичта тон ехэ баярые хүргэжэ, гарыень халуунаар адхажа байгша һэн.
Театрай директорэй тушаалда һая ороод байһан үедэмни “амиды” мүнгөөр тоосодоггүй, “хии” (зачетно) мүнгөөр хүдэлдэг, тоосоогоо хэдэг саг байгаа. Россиин соелой министерствын зүгһөө манай республикын соелой министерствэдэ үгтэхэ еһотой мүнгэнэй ерэжэ шадахаяа болиһон үе тохеолдоод байжа, энэ мүнгыень гаргажа, театраа хүдөө нютагуудаараа ябаха автобосуудтай болгоо һаа, гэжэ Москва хото ошожо ажал ябуулаад, гурбан “КАВЗ” түхэлэй шэнэ автобусуудые абаха аргыень бэдэржэ бүтээбэбди. Теэд, эдэ автобусуудаа үгтэһэн богонихон болзор соонь Курган хотоһоо шууд асарха мүнгэн соелоймнай министерствэдэ олдобогүй. Хэрбэеэ, үгтэһэн болзор соонь эдэ автобусуудаа абажа шадаагүй һаамнай “хии” (зачетно) мүнгэн хосорхо байгаа. Иимэ аягүй ушарай тохеолдоод байхада, өөрынгөө хубиин мүнгэ Олег Цыденовичай гарта барюулжа, хүтэлбэрилэгшөөр томилоод, хажуудань гурбан жолоошониие хүлэһэлжэ абаад, нэгэ хорообхо омоли тэбэрюулээд, Курган хото ябуулбаб. Тиихэдэ, гар утаһан гэжэ байгаагүй, хэдэн хоногой үнгэрһэн хойно Олег Цыденович автозаводай ахамад инженерэй кабинет сооһоо хонходобо: “Хэрэгнай һайн бүтэжэ байна, гурбадахи автобусаа абаха гээд, шэрдэжэ дууһахыень хүлеэжэ байнабди. Байгал далаймнай омоли нилээхэн “дорьботой” загаһан байна. Машина хүлеэһэн зон дүүрэн...” – гэжэ, һүүлшын хэдэн үгэ буряад хэлэн дээрээ омгорхонгеор нэмэжэ хэлээ һэн. Хүнтэй һайнаар хөөрэлдэжэ, арга мүрыень оложо, хэрэгээ саг соонь бүтээжэ шадаха гээшэмнай урагшаа һанаатай хүнһөө дулдыдадаг. Хэдэн хоногой үнгэрһэн хойно, Олег Цыденович гурбан шэнэ автобусуудые абанхай, гүйлгэлдэжэ ерэбэд.
Замдань ушарһан бэрхэшээлнүүдэй нэгыень Олег Цыденович иигэжэ хөөрэһэн юм:
“Үдэшэлэн, тээ харанхы боложо байха үеэр, Красноярска хизаарта ябатарнай нэгэ номергүй хүнгэн хара машина харгыемнай хүндэлдэжэ, “Зогсогты!” гэһэн тэмдэг бидэндэ үгэбэ. Жолоошоноо байлгажа, салонайнгаа үүдэндэ ерэбэб. Тархяа ялайшатар хюһууланхай хүн гэрэл доро харагдажа: ”Хэн хүтэлбэрилэгшэтнайб? Үтэр наашаа буу!” - гэжэ хатууханаар захирба. Танигдааүй газарта аюул ехэтэй, сагнайшье хатуу байгаа. Машинаһаа буубаб. Хаанаһаа хайшаа зорижо ябаһыемнай зөөлэхэнөөр һуража абаад: “Холын айлшад, замай мүнгэ түлэхэ болоолта даа. Тиимэ еһо манай эндэ бии юм. Шэнэ машинануудайтнай гамтайень мэдэжэ байнаб. Мянган түхэриг эндэхэнэ табижархи” - гэжэ дулааханаар энеэбхилээд, автобусаймнай капот зааба. Саанань, хэдэн шиираг бэетэй эрэшүүл шэрүүн харасаяа нам тээшэ шэглүүлэн, хүнгэн машинаяа түшэнхэй, тамхияа аһаажа, шэлтэй пиво хоолойгоорнь балгажа зогсонод. Иимэ байдалда ороод байхадаа яахыншье аргагүй, нягталжа ябаһан мүнгэнһөө мянган түхэриг үгэхэ баатай болобоб. Харгы үшөө холо, замдаа машинануудтаа бензин хэхэ, өөһэдөө хоол бариха хэрэгтэй.
- Зай, һайн бэлэйт! - гэжэ, халзан толгойтомнай баярые хүргэбэ.
- Саашаа замнай ямар байхаб? - гэжэ асуубаб.
- Саашаа замтнай сэбэр байха, айха юумэ үгы - гэбэ.
-Тиигэбэл, саарһа бэшэжэ үгыт” - гэжэ баһа зөөлэхэнөөр урдаһаань хандабаб. Тэрэмни “Гурбан машинын түлөө үгэхэ “татабарияа” үгөө. Эдэ зоной ойронь хүрэжэ болохогүй. Семен” - гэжэ гараа табижа, тэрэ саарһаяа һарбайгаад: ”Замдаа һайн ябагты!” - гээд, ялайшатар хюһуулһан толгойгоо эльбэжэ, садхалан нюдөөр энеэбхилэбэ. “Энэ ехэ зам дээрэ үдэшын боро хараанаар ушарһан дээрэмшэдтэй адряаталдаа һаа, юуншье боложо магад...” - гэжэ, бидэшье машинадаа түргэн һуужа, энэ аюултай газарһаа ходорбобди.
Энэ үгтэһэн богнихон болзор соогоо Олег Цыденович театрайнгаа зүгһөө даалгагдаһан харюусалгатай даабари саг соонь дүүргэжэ, машинануудаа бүтэн бүрин зандань абажа ерээ һэн. Ябаган театр ябаха унаатай боложо, зоноймнайшье сэдьхэл үндэр болоо бэлэй. Коллективээрээ автобусуудтаа һуужа Байгал далайнгаа эрьедэ ошожо, шэнэ машинануудаа гурбан үдэр соо “угааха” зуураа, тэрэ Семен гэжэ хүнэй гар табилгатай саарһа хаража, Олег Цыденовичтай гүрэн түрынгөө байдал тухай үни удаан хөөрэлдэжэ, ерээдүйнгөө түсэбүүдые табижа һуугаа бэлэйбди…
Монгол орондо үнгэргэгдэһэн элдэб хэмжээнэй фестивальда жэл бүри хабаадалсаха ажал гарадаг байгаа. Хилэ дабаха гэжэ шухалаһаа шухала асуудал гарадаг һэн. Театр зоноо абажа ябахынгаа хажуугаар тайзанайнгаа шэмэглэл болохо “бараагаа” шэрэжэ ябадаг заншалтай юм. Хилэ гараха болоһон “бараагаа” тамуужанай албатанаар хэды ехэ бэлэдхэлэй ажал хээд зорижо ерэхэдэ, хилэ дээрэ заабол нэгэ алдуу оложо, торгоохо, яла түлүүлхэеэ оролдожо байдагынь гайхалтай. Иимэ ушарай тохеолдоходо, энэ “бараатайнь” Олег Цыденовичээ хилэ дээрэ орхеод, бэшэ зоноо зобоохогүй гэжэ, замаа саашань үргэлжэлүүлдэг байгаабди. Олег Цыденович бүхэли үдэртөө, тиихэдэ үглөөдэрынь тамуужанай ажалшадтай “ажаллаад” саашань “бараагаа” бүтэн бүрин зандань абаад ошохо аргыень олодог һэн. Харин, Монгол оронһоо гэдэргээ бусахадаа, Олег Цыденович дахяад лэ хилэ дээрэ хэдэн хоногоор үлэдэг, үнжэдэг байгаа; бараагаа дахин буулгаха, ашаха, дахин тооень бүридхэхэ, саарһа, гуурһыень шэнээр бэлдэхэ, бэшэхэһээ эхилээд дүүрэн ажал гаража ерэхэ. Һахал һамбайгаа ургашаһан юумэ “бараагаа” шэрэнхэй театртаа хүрэжэ ерэгшэ һэн. Энэ нобшо ажалые бэе дээрээ үзөөгүй хүн наһаараашье ойлгохогүй, мэдэхэшьегүй. Өөртэнь хабаагүй ажал мэдээдшье яахаб даа, үлүү...
Театрнай удаан хүлеэгдэһэн реконструкцида орохо болоод, хозяйственна ажалай талаар директорай орлогшын тушаал бии болгожо, харюусалга ехэтэй энэ ажалда Олег Цыденовичые томилһон байнаб. Энэ ажалда тэрэ хам орожо хүдэлөө. Театрай байшан заһажа байһан барилгашадай хэһэн ажал хинан шалгаха, дундаа шиидхэхэ асуудалнуудай гараа һаань шиидхээд, үгы һаань, дээшэнь дуулгахыем намда дамжуулха гэхэһээ эхилээд олон асуудалнууд хойно хойноһоо гаражал, гаражал байһан юм. Мүнөө заһабарииншье һүүлээр ажал барагдаха бэшэ. Шэнэ түхеэрэлгэнүүдые һайн шанартайгаар хэрэглэхэ, хангахаһаа эхилээд, театрай байшангай зосоо газаахиие сэбэр байлгаха, халуун, хүйтэн уһанай соргонуудые хэм, хэмжүүр соонь хүдэлгэхэ. Хангамжын компанинуудтай таарамжатай хэлсээнүүдые баталха гэхэһээ эхилээд, ажал хэзээдэшье барагдахагүй. Олег Цыденович даалгагдаһан ажалаа эрхимээр бүтээжэ, түрэл Буряад театртаа үнэн сэхээр алба хэжэ ябана. Наһанайнь хани нүхэр, Буряад республикын соелой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Светлана Данзановна Бадмаева театрта ахамад администраторай ажалда амжалтатай хүдэлжэ ябана. Хүдөө нютагуудта үнгэрдэг гастрольнуудта хүтэлбэрилэгшэнь боложо, урдань табигдаһан түсэбүүдые гүйсэд дүүргэжэ, абажа ябаһан зонойнгоо байра байдал һайнаар тааруулхые оролдожо ябадаг нарин гуримтай хүтэлбэрилэгшэ юм.
Хүн бүхэн өөрынгөө одон доро ябадаг гэжэ зон хэлсэдэг. Олег Цыденович түлэг наһандаа өөрынгөө одон доро золтой, жаргалтай, үри хүүгэдээ үргэжэ, ашанараа эрхэлүүлжэ, арад түмэндөө тон туһатай ажалаараа буряад арадайнгаа нэрэ түрыень үргэлсэжэ, даалгагдаһан ажалаа омог дорюунаар бэелүүлжэ ябана, ябахашье гэжэ аха нүхэрынь найдаха байнаб.
Россиин болон Монголой соелой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Олег Цыденович Цыпиловэй хэжэ ябаһан ажал тухай хөөрэхэ болоо һаа, олохон хуудаһан хэрэгтэй болохо. Мүнөө энэ тэдыгээр тобшохон хөөрөөгөө дүүргэбэб.
