Татьяна Анатольевна Бороноевагай хэлэһээр, хэрбэеэ мүнөө сагта буряад зураг тухай һанаата болоогүй һаа, энэ уран уран бүтээл үгы боложо хосорхоёо байна. Мүнөө сагта буряад зураг гэһэн нэгэдэмэл зүйл үгы. Хоёр жэлэй нэгэ удаа эмхидхэгдэдэг «Алтаргана» нааданай үедэ буряад нютагуудһаа ерэһэн буряад зурагтай халтал танилсаад лэ дүүрэнэбди. Дашанима Дугаровай эмхидхэһэн һургуулиин шабинар хоорондоо харилсаагүй, доро дороо өөһэдынгөө шэглэлээр ажаллана.
Урлал шэнжэлэгшэдэй һанамжаар, буряад зураг гэһэн ойлгосые уран зурааша Лубсан Доржиев түрүүшынхиеэ хэрэглэжэ эхилээ. Урлал шэнжэлэгшэ С. Эрдынеева Лубсан Доржиевые энэ уран бүтээлэй эгээл одото нэрэ гээшэ гэжэ тэмдэглээ.
– Түрүүшын мүндэлһэн уран зураашадай бүлэг, Лубсан Доржиев болон мүнөө үе саг хоёрой хоорондо ехэ гүнзэгы, оёргүй нүхэн бии болошонхой. Л. Доржиевай 1970-аад онуудта зурагаа бүтээжэ эхилхэдэ, буддын шажанай уран зураг ба тэрээниие халташье һажааһан, тэрээндэ хабаатай юумэн булта хорюултай байгаа. Зарим үзэмжэнүүдэй үедэ бэлигтэй уран зураашын зурагууд үзэмжэһөө абтажа, хоригдодог байһан. Харин тэдэнэй үсэд абариин һайгаар мүнөө бидэ иимэ һайхан зурагай бүтээлнүүдэй суглуулбари үзэжэ байха аргатайбди. Лубсан Доржиев эгээл түрүүн буряад угалзануудые суглуулжа, бүтээжэ эхилһэн. Буддын шажанай хашалганда ороходо, буряад зураг үгы боложо эхилээ, – гэжэ Саржана Эрдынеева онсолбо.
Буряадай баримал бүтээлшэ (скульптор) Зандан Дугаров «Буряад зураг» гэһэн ойлгосые тайлбарилан, заабол томо хасартай, онигор нюдэтэй хүнүүдые зуралга бэшэ, харин буряад хүнэй досоохи сэдьхэлэй байдал, үндэһэн арадай сэдьхэхэ маяг гээшэ гэбэ. Энэ һанамжые Ивалгын дасанай уран зурааша Чимит лама дэмжэбэ. Тиихэдээ:
– Монголдо һуража байхадамни багша бидэндэ пластилин барюулаад, хүнэй нэгэ хурга бүтээгты гэхэдэнь, хүн бүхэн өөрын хурганай дүрсэ зургаглаа. Тиигэжэл буряад хүн буряад зураг зураха юм бэшэ гү?.
Энээн тухай баһа адлихан һанамжа Александр Качаров хэлэнэ:
– Хүнэй гүн ухаанай досооһоо дүрэ бии болоно ха юм. Һэеы гэр соохи ажаһуудалаа, оршон тойронхи байгаалиие адаглан, шэнжэлэн, боро ухаандаа буйлуулан, өөрынгөө мэдэрэлһээ үндэһэлэн зохёоно бшуу. Тиимэһээ буряад зурагта буряад хүн лэ һургаха аргатай. Буряад хурга француз зурахадаа, Парижда моодно болоһон нарин эдэй зүйл бүтээжэрхихэ ха юм. Монголой Гүрбат гэһэн уран зурааша Монголой заншалта уран бүтээлэй һургуулиин удаа Түгэдтэ Далай ламын һургуулида һуража гараад, хэды түгэд маяг шудалбашье, Монгол маягаар лэ зурахаб гэжэ хэлээ бэлэй.
Баримал бүтээлшэ Зандан Дугаров Дашанима Дугаровай нээһэн буряад зурагай һургуули хосороогүй, бии зандаа гэжэ мэдүүлбэ. Гэбэшье, һурагшад үгы гэжэ хэлээ.
– Буряад зурагай һургуулиин нээгдэхэдэ 70 гаран зон һуража эхилээ һэн, зүгөөр оройдоол 20 уран зураашад дүүргэһэн. Модоор, түмэрөөр дархалха, танка маягаар һиилэхэ, мориной һүүл дэлhээр хибэс нэхэхэ гээд хэдэн шэглэлээр ажаллажал байна. Зарим уран гартан хари гүрэн ябанхай. Тиигэжэ буряад хүнэй сэдьхэлэй юртэмсэ эбдэршоо, глобализациин үедэ үльгэр домогто шүтэнги байдал үгы хэгдээ. Томо гэгшын амһарта соо байһан баялиг багахан амһартанууд руу юулэгдээ. Гэбэшье, Буряад зурагай оршондо найдамтай бэхи нөөсэ хадагалагданхай. Дүршэлтэй урашуул дархашуулые суглуулжа, хоёрдохи түлхисэ үгэхэ хэрэгтэй. Би буряад маягаар шулуу элдүүрилгэ эрхилхэ һургуули нээхэ гэһэмни, энэ хүндэшэг ажал хэхэ дуратайшуул олдоогүй.
Танка зураг аппликациин аргаар бүтээдэг уран зураашан Эржена Буинова мүнөө сагта уран урлалай зүйл хэндэшье хэрэггүй гэжэ тоолоно.
– Энэ уран бүтээл байгуулга ехэ гарзатай, ажал ехэтэй юм. Уран зураашые гомодхоохогүй шан анхан сагта соносходог һэн. Харин мүнөө бүхэ барилдаашан дала дээрэнь нүгөөдэеэ унагаагаад, машина шүүхэ аргатай. Манай ажалые хэншье сэгнэдэггүй. Тэмсэлдэ хабаадахаар шан хэншье үгэнэгүй. Эрхим бүтээлнүүдые үзэсхэлэнгэй газар гү, али баян зон худалдан абадаг байха бэлэй. Мүнөө дүршэлөө хубаалдажа, залуушуулые энэ уран бүтээлдэ һургаха гэхэдэшни, дуратайшуул үгы ха юм, – гэжэ бүд утаһаар танка бүтээдэг Буряад орондо ори ганса дархан һанаата болоно.
«Буряад үнэн» хэблэлэй байшангай генеральна захиралай орлогшо Александр Махачкеев бүхы дэлхэй дээрэ онсо өөрын шанартай, ори ганса тоотой бүтээлнүүд заабол сэгнэгдэдэг ха юм гэжэ тэмдэглээ.
Буряад зураг монгол зурагһаа ба буддын шажанай зурагһаа илгаатай, бэеэ дааһан байдалтай гээшэ гү, гэһэн асуудалда дүхэриг шэрээдэ хабадагшад элдэб һанамжануудые оруулаа.
Ивалгын дасанай уран зурааша Цырен лама:
– Мүнөө дасанда 10 ламанар зураг зурадаг, ажал ехэ. Буряад зураг буддын шажанда хэрэглэхэ тухай минии багша хэлэдэг һэн. Түгэд, монгол зурагуудһаа эгээл шэмэг зурагуудай зүйлнүүдые суглуулан, нэгэ зураг бүтээгдэнэ. Эдээн дээрэ буддын шажанай уран зураг үндэһэлнэ, – гэжэ хэлэбэ.
Урлал шэнжэлэгшэ С. Эрдынеева буряад зураг хадаа буддын шажанай нүлөөндэ оронхой гэhэн мэдэрэлээ элирхэйлбэ. Буддын шажанай хашалганда ороходо, буряад зураг баһал үгы болоо гэбэ. Харин Зандан Дугаров, буряад зураг буддын шажанай манай Буряадта үшөө дэлгэрээдүй сагта байһан юм гэжэ тэмдэглэбэ. Тиихэдээ:
– Буряад зураг гансал буддын шажанай зурагай заабариин шугамда тааруулаатай бэшэ. Буряад зураг бүтээгшэ бүхы юумые бүтэн дээрэнь хаража шадаха, үргэн дүн гаргажа, согсолхо ёһотой. Буряад зураг ганса угалзаар бүтэдэг бэшэ, уран зураашын сэдьхэлһээ, мэдэрэлһээ мүндэлхэ ёһотой, – гэбэ.
Дүршэл ехэтэй урлал шэнжэлэгшэ Инесса Соктоева өөрынгөө һанамжаар хубаалдаба:
– Буряад зураг гэнтэ өөрөө бии болошоогүй. Монгол зурагһаа дууряагдан абтаа. 1930-дахи онуудай эсэстэ бүхы юумэнэй үгы хэгдэжэ, хюдагдаха үедэ, монгол зураг өөртөө харгы нээгээ. Теэд тэрэнь хэндэшье хэрэггүй байшоо. Эндэ ехэ гүнзэгы, эгсэ хубилалтанууд болоо. Тоһон шэрээр бүтээгдэһэн ород арадай зурагууд нүлөөлжэ эхилээ. Буддын шажанай бурханай дүрсэ зуралга Энэдхэг, Түгэд оронуудһаа һүүлдэ ерээ. Энэ шэглэл хүгжөөлгэдэ Дашанима Дугаровай аша габьяа ехэ. Будаг худхаха нюуса арга мэдэдэг байгаа. Шулуу буталжа, байгаалиин үнгэ будаг бүтээлгэ нэгэ үдэрэй ажал бэшэ. Мүнөөшье болотороо энэ хэрэг ехэ мүнгэн зөөриин гаршатай, дасангууд энэ бэрхэшээлдэ ородог, гэхэтэй хамта ажал үргэлжэлһөөр.
Үндэһэтэнэй Үзэсхэлэнгэй газарай захирал Татьяна Бороноева мүнөө сагта үзэмжэ үргэдхэжэ, шэнэ бүтээлнүүдые худалдан абалга эрхилэгдэнэгүй гэжэ мэдүүлхэдээ:
– Элдэб үзэмжэ дэлгээд, зарим ажалнуудыень худалдан абахаяа һанаашье һаамнай, мүнгэн зөөри байдаггүй. Эрдэм, соёл, урлал тэдхэхэ hайн дуратанай туһаламжа үгы, Буряад орондо иимэ хүдэлөөн хүгжөөдүй, гүрэнэйшье тэдхэмжэ олгуулагданагүй. 1989 онһоо 2002 он хүрэтэр буряад зурагай һургуули ажаллаа. Мүнөө ямаршье ажал хэгдэнэгүй. Арбан жэлэй туршада буряад зураг сүмэ һүрэнхэй. Мүнгэн зөөри хэрэгтэй, дүршэлтэй урашуулнай наһатай боложо байна, залуу һүрэг хүмүүжүүлэгдэхэ ёһотой. Тэдэниие һургаха газар үгы, – гэжэ нэмэбэ.
Урлал шэнжэлэлэгын эрдэмэй кандидат Лариса Николаева:
– Буряад зурагай хүгжэлтэ 100 жэлээр гээгдэшөө. Энэ талаар һургуули нээбэл, хэмэл хэрэг болохо. Мүнөө ябаһан хэбээрээ саашаа хүгжэхэ ёһотой. Хооһон һуури дээрэһээ эхилхэ хэрэггүй, уран зураашад, дархашуул бии ха юм. Буряад түхэлэй монгол зураг хүгжөөгдэхэ, Монголдо, Хитадта мэтэ дурасхаалай гарай бэлэгүүд болоод лэ дүүрэхэ, – гэжэ тэмдэглээ.
Буддын шажанай бурха бүтээдэг уран зурааша Александр Качаров дүхэриг шэрээгэй дүн согсолжо, иигэжэ хэлэһэн байна:
– Бүхы дэлхэйдэ онсо өөрын шанартай, ори ганса тоотой бүтээлнүүд заабол сэгнэгдэдэг ха юм гэжэ Александр Виссарионович тон зүб тэмдэглээ. Би Буряад орондоо, хари гүрэнүүдээр ябажа, 25 жэлэй туршада ажаһуунаб. Мүнөө Европодо өөрын онсо маягаар бүтээһэн уран бүтээлнүүдтэ ехэ анхарал табигдана. Глобализациин нэбтэрүүлэгдэжэ байһан мүнөө үедэ арадуудай үндэһэн ёһо заншалаа алдажа байһые һайса мэдэржэ, заншалта ёһо заншалда, үльгэр домогто этигэн шүтэһэн үйлэ хэрэгүүд, эд зүйлнүүд ехэтэ сэгнэгдэдэг.
Буряад орондо үндэһэн зурагай һургуули хэрэгтэй. Хүдөө нютагуудаар бэлигтэй шабинар олдохол даа. Тэдэниие заабол элирүүлхээр. Уран бүтээлэй заншалта үндэһэн һургуулида нэнэ түрүүн арадайнгаа үндэhэ, байдал шудалалгада, заншалта соёл, урлалда, элинсэгүүдэйнгээ шүтэжэ ябаһан домог түүхэдэ һургаха, этигүүлхэ хэрэгтэй. Харин зураг зуража һургахада бэлэн, заншалаа угаараа дамжуулха хэрэг хүшэрхэн. Уран урлал эрхилдэг дүршэл ехэтэй аха захатанаа суглуулжа, эдир залуушуулаа һургаха газар хэрэгтэй. Сэдьхэлэй бутарһан гэрэл суглуулжа, һөөргэнь бүтэн болгоходо, үхибүүд тэрэнэй баялиг сэдьхэлдээ шэнгээн, одоол ёһотой буряад зураг бүтээжэ эхилхэ бшуу.
Мүнгэн зөөриин асуудал эндэ гол бэрхэшээл бэшэ. Санкт-Петербург, Москва хотонуудта иимэ нангин хэрэгтэ мүнгэн зөөреэр туһалха аргатайшуул олдохо, ганса буряадшье яһатан бэшэ. Һургуулиин хүндэтэ эрхэтэн гү, али юрэнхылэгшэ болоодшье байха аргатай. Арадуудай эрхим хүбүүд Баруун зүгтэ шэбээлээд байха бэшэ ха юм. Энэдхэгтэ һураһан дээдын зиндаатай ламанар Түгэд нютагаа бусахадаа, эгээл хүндэтэй эрхэтэн гэжэ тоологдодог. Хүдөө нютагаа бусаад, арад зондоо эрдэм мэдэсэеэ асардаг.
Буряад зурагай онсо шэнжэ илгаа тухай хэлсэбэл, Парижда бүхэли наһаараа ажаһууһан буряад хүн зураг зурахадаа, буряад зураг бүтээгээб гэжэ хэлэхэ аргатай гээшэ гү? Харин хүдөө нютагтаа һэеы гэр соогоо ажаһууһан уран зураашанай бүтээлнүүд ёһотойл уран бэлигэй гайхамшаг буряад зураг гэжэ тоологдохо зэргэтэй хаш.
Александр Махачкеев дүхэриг шэрээгэй түгэсхэлдэ иимэ һанамжа оруулба:
– Мүнөөдэрэй хөөрэлдөөн буддын шажанай үзэл сурталай хүгжэн һалбархада, уран зураг баһал хүгжэнэ гэжэ мэдэрбэбди. Лубсан Доржиевай ажалнуудай баян суглуулбари хадагалаатай. Харин 10 жэлэй туршада ондоо буряад зураг балайшье харагдаагүй. Мүнөөдэрэй уулзалгын ашаар уран зурааша Чимит ламын һайхан бүтээлнүүдтэй танилсабабди. Байгша оной зун буряад гар бэлэгүүдэй выставкэ-харалган эмхидхэгдэхэ гэжэ мэдэбэбди. Үндэһэтэнэй Үзэсхэлэнгэй газар болон Арадай уран бүтээлэй түб хоёрой үүсхэһэн энэ хэмжээ ябуулгын үедэ буряад зурагуудай үзэмжэ эмхидхэхэ тухай һанамжа оруулнабди.
"Буряад Үнэн" һонин
