Буряадай элитэ уран зохёолшо, бэлигтэй журналист Цырендулма Дондогойн түрэһөөр 80 жэлэй ойн баярай тэрэнэй түрэһэн Эгэтын-Адаг тосхондо тэмдэглэгдэжэ байха үедэ Буряадай Уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшэ Матвей Чойбонов дурасхаалай хүшөө бодхоохо һанамжа оруулһан юм. Хори буряадай эхэдэ зорюулагдаһан дүрэ Маарагтада бодхоохо гэжэ шиидхэбэри абтабашье, Хэжэнгын буряадууд хажуу тээшэ гарашана. Буряад арадай элинсэгүүдэй түүхэ домогоор Хори, Ярууна, Хэжэнгэ, Ага нютагай буряадууд Хоридой мэргэн Хун шубуун-эхэ хоёрой арба нэгэн хүбүүдһээнь гараһан үри һадаһад гээшэ. Тиимэһээ дүрбэн аймагууд руу шэглэн ошодог харгынуудай тэгэн дунда байрлаһан Хориин аймагай түбэй зүүн захада энэ хүшөө табигдахань. Нангин дурасхаалай энэ хэрэг үүсхэгшэ Матвей Рабданович иигэжэ хэлэбэ:
– Ямаршье сагта Хориин 11 эсэгэнэрэй угай эхэнэрнүүд урагшаа һанаатай, эрэлхэг зоригтой, гүн ухаатай байһан гэжэ түүхэдэ эли. Энэ дурасхаалай хүшөө уран гуурһата эгэшэнэр Цырен-Дулма Дондокова, Цырендулма Дондогой болон бусадта зорюулагдан табигдаха.
Матвей Рабдановичай тэмдэглэһээр, энэ хүшөөгэй бодхоогдоһон харгыгаар Росси гүрэнэй хаан тайжа Николай* ябажа гараһан юм. Хори буряадай түлөөлэгшэд Сагаан хаанда ошожо, абарал эрижэ, гуйлга барихадаа, энэл дайдын зам дабаһан гэжэ түүхэтэй.
Тиимэһээ мүнөө зундаа баригдаха хүшөөгэй нээлгэндэ Россиин засаг түрын түлөөлэгшэдые уриха түсэбтэй.
Хори угай Эхын нэрэ һүлдые өөдэнь үргэжэ, сахижа, дохин һүгэдэжэ байха мүнөө үеынхидэй уялга. Эхэ хүниие хүндэлжэ ябаһан хүнэй ажаябуулгашье урагшатай байдаг гэжэ залуу һүрэгтэ ойлгуулха ёһотойбди.
– Мүнөө сагта буян хайшан гээд бүрилдэдэг юм гэжэ мэдэхэгүй зон олон. Хори буряадууд соошье иимэ зон байха. Гурим дүримөө мэдэжэ, һүгэдэн үнэншэхэ, гүн ухаагаараа ойлгохо саг ерэхэл байха, – гэжэ Матвей Рабданович тэмдэглээ.
Үнэхөөрөө, юунэй түлөө дурасхаалта хүшөөнүүд бодхоогдодог гээшэб? Тэдэниие харан, һонирхон, һурагшалжа, мэдэжэ, сэгнэжэ, дурсажа, аша габьяаень мартангүй ябахын түлөөл бэзэ.
Дурасхаалта хүшөөе “Лотос” гэһэн эмхи мүнөө үедэ бэлдэжэ байна. Шанага бариһан, һү тарагаа сүршэжэ байһан эхэнэрэй дүрэ скульптор-уран зураашад – аха дүү Цыденжаб, Балжир (Болот) Цыжиповүүд бүтээжэ, газарай гэдэхые хүлеэжэ байнад. Бэлигтэй скульпторнууд Ага нютагта түүхэтэ дурасхаалай “Бальжан хатан”, “Бабжа Барас Баатар” гэһэн дүрсэнүүдые бүтээһэн. Улаан-Үдэдэ “Шатарай хаанай талмай” гэһэн композици ПВЗ-дэ бүтээһэн байха юм. Тэдэнэр март һарын эхеэр үнгэргэгдэһэн республикын Эхэ-геройнуудые ёһолhон хүндэлэлэй үдэшэдэ Матвей Рабдановичта “Хори хатан” гэһэн хүшөөгэй хүрэлөөр бүтээһэн багахан дүрсэ бэлэглээ бэлэй.
Николай хаан засагта һуурияа эзэлээгүй хаан тайжа ябаха үедөө дэлхэйн олон гүрэнүүдээр тойрон аяншалһан юм. Япон гүрэнэй Оцу хотодо сагдаануудай нэгэн һэлмээр тэрэнэй тархи сохижорхиһон юм. Талаан боложо, шархань ехэ аюулгүй байжа, ээллэһэн байгаа. Тэрэнэй удаа июниин 20-до Николайн Асагадай дасан хүрэжэ ерэхэдэ, буряад ламанар Чойнзон-Доржо Иролтуев Хамба-лама түрүүтэй тэрэ шархыень түргэн мүрөөр эдэгээһэн юм. Эди шэдитэ эмнэлгын хүсэндэ этигэһэн II Николай хаан оло дахин Иролтуев ламые Санкт-Петербург хото урижа, гэр бүлэеэ аргалуулдаг байһан.
Фото зурагууд дээрэ:
1. Хориин дайдада иимэ комплекс бүтээгдэхэ (авторай фото-зураг)
2. Уран зураашад М. Чойбоновто дурасхаалай дүрэ бэлэглээ
(Радна-Нима Базаровай фото-зураг).
