- Саашанхи ерээдүйдэ тиигэжэшье магад. Харин мүнөө сагта Буряад орондомнай уһан түрэлхи хэлээрээ дуугардаг, хэлэеэ хүгжөөдэг, үри хүүгэдтөө дамжуулдаг аймагууд, нютагууд бии ха юм. Зүгөөр, эндэ хэлсэгдэхэ асуудал хадаа, буряад хэлэ ажабайдалдаа хэрэглэхэ тухай орёо болонхой гэжэ һананаб. Нютагтаа үхибүүд буряад хэлэндэ һураад, томо болоходоо, саашанхи ажабайдалдаа тэрэнээ хэрэглэхэ газарынь үсөөрнэ. Буряад хэлэ хүгжөөхэ зорилготойгоор табигдаһан программын ёһоор, хэблэгдэһэн номууд, буряад хэлэн дээрэ табигдаһан зүжэгүүд гээд энэ үүргэ хүсэд дүүргэнэгүй. Хэрбэеэ үхибүүд хара багаһаа буряад хэлэ үзөөгүй һаа, буряад зүжэг харахаяа театр ерэхэгүй, илангаяа, буряад хэлэн дээрэ бэшэгдэһэн ном гартаашье барихагүй гэжэ эли.
-Теэд энэ ушарта юун абарха гээшэб?
- Энэ ушарта эгээл бүрин туһалхаар арга бии. Буряад хэлэн дунда һургуулинуудта, хүүгэдэй сэсэрлигүүдтэ заабол заагдаха хэрэгтэй. Энэл асуудал орёо. Тиимэ эрилтэтэй хүдэлхэ хэр олон багшанар олдохо гээшэб? Хэр хэмжээндэ үзэгдэхэ гээшэб? Олон арадуудай ажаһуудаг республика хадаа, бүгэдэ һурагшад үзэхэ ёһотой гээшэ гү? Эдэ гурбан асуудалда харюу үгэхэ хэрэгтэй.
Мүнөө тохёолдоод байһан ушарта, гүрэнэй 2 хэлэн бии хадань, буряад хэлэн хари хэлэнэй программаар үзэгдэхэ ёһотой. Зүгөөр үхибүүдтэ табигдаха сэгнэлтэ ондоо болгожо, зачет табигдабал, дээрэ ха, гэжэ һанамаар. Эндэ олониитын ашаар хэлсэгдэхэ зэргэтэй. Һүүлшын асуудалда харюусабал, буряад хэлэ бүгэдэ үзэхэ ёһотой. Буряад Республикын бүхы ажаһуугшад буряад хэлэн тухай ойлгосо, ямар хэлэн дээрэ үндэһэн арад хөөрэлдэнэб гэжэ мэдэжэ байха ёһотой бшуу. Хоёр хэлэ суг хэрэглэлгэ Европын гүрэнүүдтэ ехэ дэлгэрэнгы. Жэшээнь, Германида хэдэн хэлэн дээрэ хөөрэлдэдэг. Франци, Голланди, Дани, Швеци гүрэнүүдтэ олон хэлэ мэдэжэ, зэргэлэн хэрэглэдэг.
- Тиихэдээ, танай һанамжаар, буряад хэлэ һайн дуранай бэшэ, заабол, уялгата болгохо ёһотой гү?
- Юундэб гэхэдэ гү, факультативна түхэл хадаа һурагшадай журам һуладуулдаг. Үзэжэшье болохо, үгышье болохо гэхэдэл, шэлэн һунгалгын гурим хиналта, шалгалта үгы болгодог. Бүхыдөө үхибүүд һайн дураар, хүхюутэйгээр ном үзэдэггүй ха юм. Бургааһа баряад шахуу гэртээ номыень үзүүлхэ ушар дэлгэрэнги. Алишье хэшээлдэ математика, ород хэлэ, хими, физикэ адлил ха юм. Һургуулиин ажаябуулгада нэгэ жэгдэ захиралтын журам байхагүйдөө, һуралсалай ябаса эбдэрдэг. Энэ намда хүшэр, би энээниие үзэхэгүйб гэжэ болохогүй. Тиимэһээл, буряад хэлэ шудалалга заабол уялгата байха ёһотой. Харин “4”, “5”, ”3” гэһэн сэгнэлтэнүүдые табиха бэшэ, ород үхибүүдтэ буряад хэлэн хүндөөр үзэгдэбэлынь, аттестат - үнэмшэлгыень юундэ муудхааха гээшэбиибди. Тиимэһээ сэгнэлтэ бэшэ, харин “тушаагаа”, “шата дабаа” гэһэн тэмдэгүүдые табихада дээрэл хаш. Харин амжалта туйлаһан үхибүүд заабол һайнаар урмашуулагдаха ёһотой.
- Буряад хэлэн ондоо хари хэлэ шудалалгада һаалта хэнэ гэжэ зарим зон һанана…
- Олон хэлэ мэдэлгэ хадаа хүниие элдэб арга боломжотой болгоно. Зарим газарта, жэшээнь, Бэшүүрэй аймагта буряад хэлэ үзэлгэ бидэндэ хэрэггүй гэжэ мэдүүлһэниинь гайхалтай. Ондоо нютаг ошохо, Улаан-Үдэ ерэжэ, театрта зүжэг хараха, буряад дуунай концерт шагнаха, шүлэгэй удха ойлгохо гээшэ хүнэй хүгжэлтэдэ туһа болодог юм. Буряадаар дуугаржа хүсэд шадахашьегүй һаа, хажуудахи зомни юун гэжэ хөөрэлдэнэб гэжэ ойлгожошье ябахада, һайн бэшэ гү? Бэе бэеынгээ хэлэ ойлголсолго һайн нүлөөтэй. Харин юундэ үхибүүднай хари хэлэ үзэнэб гэжэ гэртэхин дураа гутанагүй ха юм. Европо ошожо, ажаллаха, хари хэлэн дээрэ бүрин харилсаха арга боломжо үсөөхэн лэ зондо тудадаг. Харин юундэ эдэ хэлэ үзэжэ, бюджеднэ мүнгэн туһагүйгөөр гаршалагданаб гэжэ хэншье һанаата болоногүй. Тиигээд, юундэ буряад хэлэ үзэлгэ ондоо хэшээлнүүдтэ һаалта хэнэ гэжэ зэргэсүүлэн табигдаха юум? Эгээл эндэ буряад хэлэ үзэлгэдэ гаргашалагдаһан бюджеднэ мүнгэн тон зүб мүрөөр хэрэглэгдэнэ бшуу. Юундэб гэхэдэ, буряад хэлэ шудалһан зон тэрэ хэлэеэ хэрэглэхэ арга боломжотой. Телевизортэ буряад дамжуулга хараха, радиогоор буряад дуу, шүлэг шагнаха, зүжэг хараха, хүршэнэртэеэ харилсаха олон арга олгогдоно. Тиимэһээ буряад хэлэ үзэлгэдэ харша һаалта байха ёһогүй.
- Ондоо газарта, жэшээнь, Татарстанда түрэл хэлэн нэгэ үедэ үгы боложо байгаад, эрид шиидхэбэри абтаа. Мүнөө тэдэнэй түрэлхи хэлэн тон хүгжэнги. Гүрэнэй ажалда хүдэлдэг мэргэжэлтэдтэ хэлэеэ мэдэдэг байһандань, салиндань 16 процент нэмэлтэ хэгдэнэ.
-Татарстан ошоходоо,адаглахадамни, түрэлхи хэлэ хүгжөөхэ ехэ ажал ябуулагдадаг. Арадай драматическа театрта англи, ород хэлэнүүд дээрэ синхрон оршуулга хэгдэдэг байна. Эрхэтэд түрэл хэлэеэ, ород, англи хэлэ заабол шудалха уялгатай. Хэдэн FM- радионууд татар хэлэн дээрэ дамжуулагдадаг, телевидениин хүгжэмтэ канал бии, ганса татар хэлэн дээрэ гарадаг. Тэндэ ганса гүрэнэй бюджеднэ мүнгэн гаргашалагдадаг бэшэ, харин олзын хэрэг эрхилэгшэд хэлэ хүгжөөлгын талаар бизнес-проектнүүдые эрхилдэг байна. Гүрэнэй хэлэ хүгжөөлгэдэ анхарал табигдаха ёһотой. Гэбэшье, буряад хэлэн шахардуу байдалда тон орошоогүйл даа. Зүгөөр, хэлэеэ хүгжөөхэ һэргылэмжын ажал ябуулжал байха шухала. Олон элдэб яһатанай манай эндэ нүүжэ ерэжэ байрлаха гүрэнэй программа ябуулагдана. Буряад үндэһэн арадай хэлэнэй байдал түрүү (приоритетно) байха ёһотой.
- Тимур Гомбожапович! Танай үетэн эгээл буряад хэлэ үзэдэггүй хаһада үндыһэн, түүхын хохидогшод болонот. Та буряад хэлэ һайн ойлгодогшье һаа, уһан нугархайгаар дуугаржа шададаггүй байһандаа голхордог гүт?
- Тон зүб хэлэнэт, манай наһанайхидай дээдэхи үе түрэл хэлэеэ бидэндэ дамжуулаагүй ха юм. Тэрэ үедэ буряад хэлэ үзэгдэгдэггүй һэн тула, тэрэ үеынхид түүхын урда харюусалга бариха ёһотой. Түрэл хэлэеэ үе үедөө дамжуулжа байбал, мүнөөдэрэй түрэл хэлэеэ мэдэхэгүй байдал тохёолдохогүй һэн. Би уһан буряад хэлэн дээрэ дуугаржа шадахагүй байһандаа шаналдагби. Манай үетэндэ хара багаһаань, түрэл хэлэеэ мэдэхэгүй хадаа, буруул зон гээшэт гэжэ һанал досоомнай түрүүлэгдээ. Би Буряад оронһоо гадуур түрэжэ, үндыһэншье һаа, наашаа ерэхэдээ, эндэ ходол ажаһууһан үетэнһөө дээрээр хэлэеэ мэдэдэг байгааб. Мүнөө буряад хэлэеэ шудалжа, хүгжөөжэл байдагби.
