- Билигма, өөрынгөө бага наһан тухай…
- Би хадаа Зүдхэли нютагта Агын тойрогой Тогто хуасай омогой Ринчинэй Жамбалай ехэ бүлэ соо наймадахи үхибүүн боложо түрэһэнби. Аба эжымни 11 хүүгэдые үндылгэжэ, гарымнай ганзагада, хүлымнай дүрөөдэ хүргэжэ, бултыемнай хүн болгожо табиһан. Бага наһандаа юрын буряад хүүгэдтэл үндыһэнби – хотонойнгоо хүүгэдээр наадажа, урда хадаяа гарадаг һэмди, сэсэг түүхэбди, тибһэ малтажа эдихэбди, Зүдхэли, Эреэбэгэй горхонуудтаа умбадаг һэмди, тамаржа шадахагүй жараахайнууд – жаргалтайгаар лэ өөдөө болоһонбди.
Бага наһанһаа хойшо дуулаха дуратайл хүн һэмби, хүүгэдэй сэсэрлигэй тайзан дээрэ түрүүшынхиеэ дуулаһан байхаб. Юрий Ирдынеевэй “Табан хурган” гээд дуу табан хүүгэд дуулахабди, би эгээл жааханиинь байгаад, бишыхан Шэгшүүдэй боложо дуулахаб. Хүн бүхэмнай хургаа харуулаад дуулаха, Зүдхэлиинхиднай мүнөөш шимнай бишыхан Шэгшүүдэй боложо дууладаг һамнайш гэдэг. Үбдэгтөө уршышаһан колготко үмдэнхэй одоо энеэдэтэй садигай фотографинуудш байха – юумэн хоморшог байгаа хадаа тэрэ үедэ.
- Эжы абатнай дууладаг һэн гү?
- Эжы аба дуулаха, теэд гэртээ ехээр дуулажа байхагүй, эжымнай оймһоо оёходоо дуулагша һэн. Намһаа ехээр дууладаг хүн байгаагүй хадаа, эжымни “Билигма, бү гүнгиныш даа, хашартай” гэгшэ һэн. Би өөрөө мүнөө басаганайнгаа гэртээ дуулажа ябахадань, эжымни зүб лэ хашараад хэлэдэг байгаа ха гэжэ бододогби.
- Майн 18-да болохоёо байһан концертэдэ танай бүлын ансамбль Агаһаа ерэжэ хабаадахань гэжэ дуулдаба. Танай ахай, абгайнар, эгэшэ дүүнэр хуу дууладаг зон болоно гээшэ гү?
- Аба эжын дамжуулһан хоолой байна гэжэ хэлэжэ болохо. Аха дүүмни бултадаа дууладаг, дууладаггүй хүн гэжэ манай бүлэдэ үгы. Нэгэ дүү басагамни Дарима гээд нэрэтэй, хүгжэмэй училищидэ орохоо һанаа һэн. Хоолойень шагнаад, багшамни, Надежда Казаковна Петрова, энэ дүү басаганшни дуулаа һаа, шамһаа һайн хоолойтой байна гэжэ хэлээгшэ һэн. Тэрэ дүүмни уужам гоё хоолойтой. Энэ шэнэ дискдэ бидэ ахай абгайнартаяа гурбан буряад дуу сугтаа дуулаабди – мүнөө болохоёо байһан концертэдэ тэдэмни баһа ерэжэ оролсохо.
- Танай гэр бүлынхид хэды хүн тайзан дэрэ гарахаяа бэлдэжэ байнаб?
- Манай бүлын арбаад зон энэ үдэшэ тайзан дээрэ гараха. Ехэл бэлэдхэл ябажа байна – шэнэ хубсаһануудш оёгдоно гэжэ дуулдана. “Билигма, оперно театрай тайзан дээрэ яажа дуулаха гэшэбибди?” гэлдэнэ. Тойрогтоо, аймагтаа гээд манай бүлын ансамбль мүрысөөнүүдтэ Зүдхэлиһөө ошожо хабаададаг. Вл. Ринчиновэй “Алтан намар” гэһэн дуу басагад эжытэеэ дуулахабди, ахайнарни баһал дуугаа бэлдэнхэй, манай бүлын дууладаг олон дуун байха.
- Тиихэдээ энэ концертдэ ерэгшэд залуу һайхан дуушадтай танилсахаһаа гадна, ахай абгайнарайтнай хоолой сэгнэхэ юм байна. Та өөрөө буряад дуу үнинэй дуулаха дуратай гүт?
- Буряад дуу дуулаха би аргагүй дуратайб. Юундэб гэхэдэ, буряад хэлэн – минии түрэл хэлэн, багаһаань буряад дуугаал дуулажа үндыһэн басаганби. Энэ диск бэлдэхэдээ, буряадаар дуу дуулахада тиимэ бэлэн бэшэ гэжэ ойлгооб, буряад дуу дуулахада, хоолойшье һаа ондоохоноор, уянгатайгаар гарана гэжэ һанадагби.
Би буряад хэлэндээ дуратайб, буряад дуунуудаа дуулаха дуратайб, буряад номуудые, олдоол һаань, уншадагби. Хорёод жэлдэ амидарһан Буряад оронһоо һалаха дурагүйб, Москвада һуража байхадаа, ехэл Улаан-Үдэеэ, гэрээ һанадаг байһамби.
- Майн 18-да ерэһэн зон ямар дуунуудые шагнахаб, юу бэлдээбта харгашадтаа?
- Гармаевагай, буряад арадаймнайш дуунууд байха. Бидэ дуушад Н. Ундралтай болон Ольга Жигмитоватай сугтаа Далай ламын, Дара эхын магтаалнуудые дууланабди. Энэ ажал ябуулжа байхадаа, би зорижо Улаан-Баатар ошожо, буряад дуунуудаа Монголой оперно театрай симфоническа оркестртэй суг бэшэһэн байнаб. Тэндэ оркестрэй бэшэлгэ хэхэдэ ехэ һайн студинууд олон байна. Харин классическа дуунуудаа дирижер Владимир Рыловтэй Москвагай Гостелерадиогой оркестртэй бэшээб. Би энэ тоглолтодоо үнинэй бэлдэлгэ эхилэнхэйб. Жамбалай Ринчин абынгаа мүнхэ дурасхаалда зорюулжа гаргаһан шэнэ бүтээлни гурбан дискһээ бүридэнэ: 1-дэхи диск соонь классическа дуунууд – аари, романснууд. 2-дохи диск соонь һайхан буряад, мэдээжэ дуунууд орохо: Б. Цырендашиевай, Ю. Ирдынеевэй, А. Андреевэй, Н. Дамирановай, Вл. Аюшеевэй, Вл. Пантаевай гээд лэ олон дуун. 3-дахи дискэмни шэнэ дуунуудһаа бүридэнхэй. Монголой, Буряадаймнай композиторнуудай шэнэ буряад дуунууд: Базыр Цырендашиевай, Н. Жанцанноровой, Б Шаравай, Б. Бальжинимаевай, Г. Баттулгын, Д. Сунраповагай, Баасандоржын, Э.
- Энэ минии тоолоходо, хамта дээрэ энэ дискдэ 26 буряад дуун оробо гэжэ тооложо байнаб. Дискынгээ нэрэ тайлбарилжа үгэхэ гүт?.. “Абын үдэр үреэлээр”...
- Дискэеэ бэлдэжэ байха үедэмни абамни бурхандаа мордоо, шэнэ жэлэй гарамсаар. Хүл дээрээ, хүхюу ябаһаар, 84-тэй абатаяа суг хоюулан “Аргалиин дабаанда” гэжэ дуу дуулахаяа бэлдэжэ байгаабди, энэ дуунай үгэнүүдые би Ага руу абадаа эльгээнхэй байгааб. Минии дискын бүтэхые ехэл хүлеэһэн, өөрөө дуунда дуратай, Агадамнай боложо байһан буряад дуутай концертнуудые алдангүй ошожо хараха. Тиигээд “Абын үнэртэй эрдэни” гэһэн дуу Монголой нэрэтэй композитор Бямбасүрэнэй Шаравта захиһан байнаб, шүлэгынь манай эндэ нютагжаһан яруу найрагша Болдын Батхүү бэшээ. Тиигээд лэ энэ дискэеэ «Абын үндэр үреэлээр» гээд нэрлээб, юуб гэбэл, энэ диск, энэ концерт абамни аргагүй хүлеэһэн юм.
- Абатнай танай дуулахые шагнаха дуратай байгаа гү?
- Шадаал һаа, Улаан-Үдэ ерэжэ минии дууладаг оперо шагнадаг байгаа. Өөрөө Угдаан нютагай, залуудаа Зүдхэли ерэжэ, эжытэймни гэрлэжэ нютагжаһан. Бүхы наһаараа абамни хара ажалда ябаһан: тракторист, комбайнер, жолоошон гээд лэ таряа хуряалгада, газар хахалалгада үдэр һүнигүй ябаха. Эжымни маанадаа үндылгэхэ забһартаа почто тараадаг байгаа.
Агада үнгэрдэг Л. Линховоиной мүрысөөндэ 1999 ондо хабаадаһан байнаб. Тэрэ үедэ сотово телефонууд гэжэ байгаагүй, тэрэ конкурсдо ошоод лэ, хоёр дүү басагадтаяа уулзааб: нэгэ дүүмни арадай дуунай номинацида Согто-Хангилһаа, нүгөө дүү басагамни Зүдхэлиһөө энэ мүрысөөндэ ерэнхэй байбад. “Та гурбанай түлөө һанаагаа зобожо, зүрхэмни үбдэшөө” гэжэ ехэ абгаймни хөөрөө һэн. Абамни баһал конкурс харахаяа ерэнхэй байгаа, минии тайзан дээрэ гараад байхада “Басагамни, тэсэ!..” гэжэ өөр дундаа хэлээ һэн гэжэ һүүлдэ хажуудань һууһан хүн хөөрөө һэн. Ехэл һанаагаа зобоо хаш басагадайнгаа түлөө... Һүүлдэ лауреат болонхой, гала-концертдэ гаража дохиходомни “Билигмаа!..” гээд абамни заал сооһоо намайе шангаар ооглоо һэн. Тиихэдэ Ирина дүүмни баһал финалда ороо бэлэй, би гурбадахи һуури эзэлээ һэмби.
- Дуушан болохомни гэһэн бодол хэзээ түрэһэн байнаб?
- “Би артист болохогүйб, автобуста залууһаа һуугаад ябажал байхаш, нэгэ мэдэхэдэш үһэншни сайшанхай байха” гэжэ нэгэ сугтаа һураһан басагандаа жаа байхадаа хэлэһэн байнаб. Манай Зүдхэли нютагайхид дуу нааданда, концертнуудта ехэ дуратай. Гастролёор ябаһан артистнарай, машина юумэниинь замдаа эбдэржэ, сагһаа үлөөшье һаань, хүлеэжэл байхабди, соёлойнгоо байшан тойронхой.
Минии долоотой байхада абгайн нүхэд басагад: “Билигма, ши яагаад иимэ дууша болообши?” – гэжэ һураһан байна. Би тиихэдэнь: “Яагаад бэ гэхэдэ, би гэртэхи ажалаа хэжэ байхадаа, дуу дуула-дуулаһаар дууладаг болошооб” – гэжэ амаргүй томо хүн шэнгеэр харюусаһанаа һанагшаб. Нээрэшье, хаанаш ябахадаа, газааш, гэртэш – дуулажал ябадаг байгааб.
- Театрай оперонуудта гол дүрэнүүдые наадаха гээшэ бэлэн хэрэг бэшэ. Гол дуушан – солист болохын тула юун хэрэгтэйб?
- Театрай гол дуушан болохын тула хүндэ ехэ эрмэлзэл хэрэгтэй. Залхуурангүй ажал хэхэ хэрэгтэй, үшөө элүүр мэндэ бэе байха ёһотой, харин эгээн түрүүн ажалшал байха хэрэгтэйл даа. Нэгэ залхуураад, мүнөө репетицидэ ошохогүйб гээд, үлэжэ болохогүй. Хэшээлнүүдһээ гээгдэнгүй ябаха хэрэгтэй, дуушан гэһэн хүн журам гээшые сахингүй ябажа яашье болохогүй.
- Танай эгээл дуратай дүрэ, рольнууд ямарнууд бэ?
- Дж. Вердиин “Травиата” гэжэ оперын Виолеттые дуулаха дуратайб. “Риголетто” гээд баһал Вердиин спектакльда Джильдые наададагби. Вердидэ адли композитор дэлхэй дээрэ байхагүй, иимэ уянгата хүгжэмүүдтэй оперонуудые бэшэхэ хүн түрэхэшьегүй бэшэ аал даа гэжэ һанахаар. Маркиан Фроловой “Энхэ-Булад баатар” оперын гол дүрэ Арюун Гоохоной дүрэ намда аргагүй дүтэ байгаа.
- Театртаяа тогложо ябахадаа, ямар нютагта, хаана, хэнэй урда дуулаха дуратайб гэһэн бодол байдаг гү?
- Дуушан хүн ямарш газарта һайнаар дуулаха гэһэн хүсэлтэй байха ёһотой. Хаанаш, хэнэйш урда дуулаха уялгатайш, хүнүүд шагнахаяа ерэнхэй байна ха юм. Заримдаа үсөөнш зоной урда дуулаха хэрэгтэй бологдодог, үсөөн хүн гээд муугаар дуулажа болохогүй, юушье хэжэ байхадаа харюусалгатайгаар хандаха хэрэгтэй.
- Намхайн Мүнхзултай олон дуу дуэт боложо дуулаа гүт?
- Ажал дээрээ сугтаа дуулаһан спектакльнууд олон байха. Буряад дуунууд гэхэдэ, Ч. Павловай “Инагай захяа” гээд дуун байха, Б. Цырендашиевай “Түрүүшын дуран”. Мүнөөшье шэнэ диск соо Мүнхзултай шэнэ дуунуудые дуулахабди.
- Болохоёо байһан концертдэтнай хэд оролсохоб?
Энэ үдэшэдэ театраймнай залуу артистнар хабаадалсаха: Аюна Базаргуруева, Ольга Жигмитова, Намхайн Мүнхзул, Сультим Дашипылов, Мэргэн Санданов, Нарангэрэлэй Ундрал (Монгол Улас), манай Ринчиновтэнэй бүлын ансамбль. Россиин арадай зүжэгшэн Дарима Линховоин мүн Россиин Гүрэнэй шагналда хүртэгшэ дирижер Владимир Рыловэй хүтэлбэри доро Оперо болон баледэй театрай симфоническэ оркестр.
- Эдэ дуушаднай хуу шэнэ дуу дуулаха болоно гү?
- Б. Шарав Б. Батхүү хоёрой бэшэһэн “Аялгата һайхан буряад хэлэмни” гэһэн шэнэ дуу дуулахабди. Оперно театрай буряад дуушад буряад хэлэн дээрээ хаанашье ябахадаа дууладаг гээшэбди. Дүрбэн залуу дуушад бидэ буряад хэлэеэ магтаһан, буряад хэлээрээ омогорхоһон шэнэ дуу бэлдээд байнабди. Буряад хэлэнэй солош гэхэдэ болохо. Үшөө нэгэ шэнэ дуу тэмдэглэе, “Нютагни хүлеэнэ” гэһэн дуу Сарюна басагантаяа хоюулаа дуулахабди.
- Дуушан Билигма Ринчиновада ямар хүсэл, мөрөөдэл байнаб?
- Хүн наһаараа залуу ябаха бэшэ, дуулажа дүүргэхэдээ, багша болохоб гэжэ һанадагби. Гоё хоолойтой буряад басагадта дуунай хэшээлнүүдые заагаад туршаха һанаатайб.
- Өөрынтнай багшанар хэд бэ?
- Намда ехэ һайн багшанар тудалдаа гэжэ һанагшаб. Түрүүшымни багша Надежда Казаковна Петровна гээд буряад дуушадай эгээл ехэ багшанарай нэгэн. Тиихэдэ дуунай харгыда намайе оруулһан удаадахи багшамни Татьяна Бадмажаповна Шойдагбаева, өөрөө баһал Надежда Казаковнагай шаби болоно. 2006 онһоо 2008 он болотор Москвада Галина Вишневскаягай “Центр оперного пения” ошожо стажировка гараһан байнаб. 2 жэлэй туршада Ирина Ивановна Масленниковатай ажаллаб. Энэ ехэ нэрэ солотой Россиин арадай артист, профессор, Москвагай консерваториин багша, Ехэ театрай сопранын бүхы шухала рольнуудта наададаг байһан. Минии һуража байхада 91-тэй байгаа, мүнөөш һая болотор Москвагай консерваторидо багшалжа байһанаа һаяхан бурхан болоо.
Мүнөө театртаа Дарима Линховоинтай хүдэлнэб. Манай театрта ерэһэн бүхы дуушадые бултыемнай хүмүүжүүлжэ, гүргылөөд ябадаг багшамнай гээшэ. Мүнөөш гарахаяа байһан дискэдэмни хэды олон һайхан буряад дуунуудые сугтаа бэшээбди, Москвагай студидэ орой һүни болотор. Улаан-Үдэһөө ерэһэн маанарта һүниин гурба болонхой байгаа – Дарима Лхасарановна наадана, бинь дууланаб…
- Монгол орондо үнгэрһэн Пүрэвдоржын мүрысөөндэ Гран-при шагналда хүртэһэн байнат...
- Тиимэ, 2004 он намда дуунай талаар ехэ амжалтатай жэл болоо. Үбэлынь Бадма Балдаковой конкурсда Гран-при шан абаһан байнаб. Балдаковай романс дуулажа дипломдош хүртөө һэм. Энэл жэл суута, манай Буряадһаа гарбалтай бас хоолойтой, Москвагай Чайковскийн конкурсда жюридэ һуудаг байһан, Монголой арадай баатар, суута Ц. Пүрэвдоржын романс, ааринуудай урилдаанда Улаан-Баатар ошожо, түрүүшын һуури эзэлһэн байнаб. Тиихэдэ Пүрэвдорж гуай өөрөө мэндэ байгаа, дүтэлөөд хадаг барихадамни, ородоор “Желаю удачи” гэжэ хэлээ һэн.
- Тоглолтынгоо урда буряад арад түмэндөө юу хэлэмээр байнаб?
- Буряад зоной буряад дуугаа дуулажа ябахада, сэдьхэлшье һаа сэбэр ябаха гэжэ һананаб. Дуугаар олон үеын зоной һанаа бодол дамжан ерэдэг гээшэ. Манай арад түмэн буряад хэлэеэ дэлгэрүүлжэ, нангинаар сахижа абаад ябаа һэмнай, ехэл һайн байгаа гэжэ һананаб.
- Һайн даа, Билигма. Майн 18-да үдэшын 5 сагта Буряад Республикын арадай зүжэгшэн, Оперно театрай дуушан Билигма Ринчиновагай “Абын үндэр үреэлээр” гэһэн дискын нара хараһан ушараар дэлгэгдэһэн дуунай концерт-нааданда уншагшадаа уринабди.
Жанна Дымчикова
