ГАЙХАМШАГТА МОНГОЛ УРТЫН ДУУН «НҮҮДЭЛШЭДЭЙ АЯ ДУУН» ФЕСТИВАЛЬДА

Уртын дуун тухай
 
Хамагай урта, дуулахада тон хүшэр гээд, монгол үндэһэтэнэй уртын дууе Гиннесэй туйлалтануудай номдо орууланхай.
Уртын дууе хүн түрэлтэнэй оюунай ехэ бүтээл, монгол арадай уг баялиг гэжэ ЮНЕСКО 2005 онһоо Дэлхэйн соёлой санда бүридхэн абанхай. Энэнь уртын дуунай онсолиг, гайхамшагтай һонин урлиг байһые гэршэлнэ. Уудам тэнигэр нугалаануудтай, олон янзын уянгата шэмэгүүдтэй, хүнэй сэдьхэлые хүгжөөхэ шадалтай уртын дуун монгол соёлой тулгын гурбан шулуунай нэгэн гэхэдэ алдуу болохогүй.
XXI зуунда монгол үндэһэтэнэй уртын дуунай үнэ сэнтэйнь элүү ехээр мэдэрэгдэжэ байна. Дуушад үргэн уужам талада гараад дуулахадаа, үнгэрһэн болон ерээдүй тухай һанаа бодолоо эхэ нютагтаа дамжуулдаг байһан. Энээниие “Тэнгэриин болон сэдьхэлэй ая дуунай түгэлдэр һайхан нэгэдэл”, “Хүн байгаали хоёрой үндэр хэмжээнэй түгэлдэр сүлөөтэй нэгэдэл” гээд эрдэмтэд тэмдэглэнхэй.
 
Уртын дуунай онсо шэнжэнүүд
 
Уртын дуунай үгэнь үсөөн, аянь ута, хүнгэнөөр сууряатан зэдэлжэ, тала нютагай басагад хүбүүдэй уужам сэдьхэлые онсолон харуулһан гэжэ һанамаар. Уртын дууе морин хууртай ба лимбэтэй хабсарган хүгжэмдэбэл эгээл тааруу.
Монгол арадай уртын дуун ута ба богони гээд хубаагдадаг. Уртын дуун дотороо айзам, суман болон бэсрэг дуун гээд илгардаг. Уртын дуун тухай “Айзангийн гучин хоёр, хангайн найм” гээд урданай үгэ байдаг. Айзам дуунай хүгжэм аялгань Монгол сайхан ороной уудам тала нютаг, хүхэ мүнхэ тэнгэри, баян хангайн һүрөөтэй үндэр уула, тарган адуу мал, үргэн тунгалаг гол мүрэнэй дүрсэнүүдые һануулдаг. Харин дуунай шүлэгынь гүн ухаанай удха, улас түрын хүндэдхэлэй шэнжэтэй байдаг ушарһаа айзам дуу найр наадамуудта хамагай түрүүлэн тусхай ёһо журамаар дууладаг дуун гэжэ ойлгоё.
Мүнөө үеын зоной энэ уламжалалта урлагай гайхамаар нэгэдэхинь гэхэдэ – урта, жэшээнь, 4 минута үргэлжэлдэг юрын ута дуун арбахан үгэтэй байжа болохо. Баһал тиигээд, нэгэ үгые олон хөг (тональность) аялга дамжуулан дуулахада, нэгэ дуун 30 минута дуулагдажа болохо. Олон үнгын хөг аялга хослуулан гаргажа дуулахые түрүүшынхиеэ соносоһон хүн гайхалаа барадаггүй. Харин мүнөө ехэнхидээ уртын дуунай эхииень дуулаад лэ болишодогынь харамтай.
Хоёрдохинь гэбэл, дуунай нугалаанууд үргэлжэлэн айзам (темп) гарган дуу утадхажа шуранхайлуулдаг. Түргэн һэлгэгдэдэг хэлбэринь элбэг, гэхэдээ, дуушан дээрэ, нарин үнгөөр дуулажа байтараа, гэнтэ хоолойнь бүдүүн үнгэтэй боложо дуулаад, дахяад нарин үнгэндөө шэлжэн һүрэжэ байха юм.
Уртын дуун дуушанай шадабариие харуулдаг. Хоёр октава үлүүтэй дуулагдадаг уртын дуу яажа дууланаб гэжэ ойлгуулхада, нэгэ эгшэг 11 эгшэгые дабаад, хоолой нарин болоод, дахяад дээшээ 11 эгшэгые дабажа, бүришье нариихан болодог. Иимэ ехэ зайтай уртын дуунуудай доошоо баһал замбараагүй бүдүүн болодогынь гайхалтай.
Уртын дуу дуулахын тула дуушан хүн наада таладаа хоёр цараа – хоёр октава диапазонтой хоолойтой байха ёһотой. Эрэгтэй дуушан баргил – баритон, цээл – тенор, эмэгтэй дуушан цөли тунгалаг – сопрано, уран тунгалаг – лирическое сопрано гэһэн хоолойн хэмжээтэй байхадаа уртын дуу дуулажа шадаха юм байна.
 
Монгол Улсын анханай сүлдэ дуун (гимн)
 
Уртын дуунай түүхэ тухай хэлэбэл, хамагай эртын баримта 2000 гаран жэлнүүдэй урда Хүннү уласай Шаньюутай холбоотой гэе, энээниие гэршэлһэн уртын дуун тухай домог байха. XIII зуунһаа дуулагдаһаар дамжан ерэһэн “Эртний сайхан” гэһэн дуу Монгол уласай анханай түрын дуулал гэдэг. Чингис хаанай Улас түрэдэ дуулагдадаг байһыень дуунай үгэнүүд гэршэлнэ:
Эртнээ сайхан ерөөлөөр үү,
Энээ Монголын оронд-нээ,
Эзэн Чингис хааныхаа
Язгуурын эчээ бурдвээ.
Тэнгэр мэтүү заяатай,
Тэгший таван оюунтай,
Тэнэгэр уужим зарлигтай
Тэнгэрийн минуу үр сад билээ.
Олон одону дунд эчээ 
Сарану гэрэл тодорхой,
Олон хүмүүнү дунд эчээ 
Яндар мэт чимигтэй,
Сүмбэр уулийн оройгоо эчээ
Сүндэртэн сацараад-у
Сүрү жавхлан дэлгэрээд,
Сүлдину бату болтугай .
Хамаг номын рашааныг
Ханахуй чинээгээрү хүртээдү
Хагаан эзэн Чингисийнхээ өмнү
Хамаг бүгдэгээрү жиргаяа.
Монгол арад сүлдэ дуугаа дуулаха түүхын хатуу үенүүдые дабаа, дуунай үгыень һэлгэжэ, аяынь хадагалаад, 1990-ээд онһоо энэ дуун һэргээгдэжэ, Монгол орондо дахяад гүйсэдхэдэг болоһоор хори гаран жэл үнгэрбэ. Юрын найр, хурим, наадам дээрэ дуулагдадаг дуунуудһаа онсо өөрэ, гүрэн түрын эзэн хаанай ээлжэлэн һэлгэгдэхэ ёһололдо дуулагдадаг дуун байһан юм. Эзэн Чингисэй Монгол Улас түрын анханай сүлдэ дуугаа мүнөө үеын монголшууд мэдэхэ ёһотойбди.
2013 оной “Нүүдэлшэдэй ая дуун” гэһэн фестивальда Монголой уртын дуунай холбооной гол дуушан, Монголой соёлой тэргүүн ажалтан Баяр-Эрдэнэ “Эртний сайхан” дуу анха удаа Буряадай ниислэл Улаан-Үдэдэ гүйсэдхэхэ.
 
 
Монголдо уртын дуу хүгжөөхэ ажал тухай
Монгол уртын дуун арадайнгаа эртэнэй уламжалалта зан заншал, түүхэ, соёл, ёһо суртаал, гүн ухаа, ажамидаралай олон зүйл багтаанхай. Илангаяа ёһо заншалай, һуралсал хүмүүжэлэлгэдэ үүргэнь яаха аргагүй ехэ. Эдэ бүгэдые хараалан Монгол Уласта 2005 оной 3 һарада Засагай газарай үндэһэнэй хүтэлбэри баталха тухай тогтоол гараһан байна: “Морин хуураа дээдлэн дэлгэрүүлэх тухай”, “Уртын дуугаа өвлөн дэлгэрүүлэх тухай”. Хүтэлбэриин гол зорилгонь морин хуур, уртын дуунай урын сан, морин хуурша, уртын дуушадай абьяасые хадагалан хамгаалха, эблүүлэн хүгжөөхэ һургалтын, судалгаанай ажал эрхимжүүлхэ, морин хууршадаа, уртын дуушадаа тодоруулан алдаршуулха. Уртын дуугаа монгол хүн зон эзэмшэжэ, дуулаха эрдэмдэ һургаха зорилготой эмхидхэлэй ажалнууд ябуулагдана.
Хүршэ орондомай уртын дуугаа залуу үетэндэ яагаад эзэмшүүлэхые, дуулаха эрдэмдэ һургахые ниитэ арадаа, эргэдээ, аймаг, ниислэл болон түрынгөө бусад байгуулгануудые, соёл урлагийн ажалтадаа, зүтгэлтэдые, эсэгэ эхэ, багшанараа уряалаа. Юуб гэбэл, залуу уртын дуушад гаража ерэхэдээ, үндэһэн шэнжыень алдангүй дуулахань шухала. Монгол хүнэй шуһанда шэнгэһэн соёл болохолоороо уртын дуун ямарш үедэ монгол хүнэй сэдьхэлэй гүндэ хүрэдэг юм.
 
Буряад уртын дуун
 
“Буряад арадай уртын дуунууд гэхэдэ, “Алтаргана”, “Үргэн Ононой эрьедэ”, “Эрбэд соохор” болон бусадшье дуунууд байха. Аймаг бүхэн өөрын маяг аргаар, нютаг хэлэндээ тааруулжа, газар нютагһаа шаардажа дууладаг юм, нютаг бүхэнэй арадай дуунай аялга нугалаануудыньшье ондо-ондоонууд байдаг. Жэшээнь, хубисхалай урдахи сартуул дуунууд хори буряадай дуунуудһаа ондоохон байгаа. Харин зүблэлтэ засагай үедэ, аймагуудай бэе бэетэеэ дүтөөр харилсажа эхилхэдэ, дуунуудайнь илгаа бага болоһон байдаг” – гэжэ Урлигай колледжын арадай дуунай багша Алдар Дашиев хэлэнэ.
Алдар Дашиев Улаанбаатар хотодо Соёл урлигай ехэ һургуулии уртын дуунай тэнхимда 4 жэлэй туршада һуража гараһан юм. Багшанарынь Монгол Улсын соёлой тэргүүн ажалтад Ц. Дашцэрмаа, габьяата багша Ц. Дэлгэр. Манай П. Чайковскийн нэрэмжэтэ урлигай колледждэ мүнөө дээрээ уртын дуунай хэшээлнүүд  үгы. Шэнээр программа гаргажа, уртын дуунай хэшээлнүүдые нэгэ-хоёр жэлэй туршада һурахаар  зааха һанаатай байнаб – гэжэ залуу багша мэдүүлбэ.
 
“Нүүдэлшын ая дуун” фестивальда хабаадаха дуушад
 
Абьяас бэлиг түгэлдэр уртын дуушадаараа монгол арад бахархадаг. Дэлхэй дүүрэн Монгол оронойнго нэрэ алдарые уртын дуугаараа танюулжа байһан дуушад Улаан-Үдэ руу ерэжэ нэгэл концерт тоглохоёо байна.
Тэдэнэй тоодо нэн түрүүн Монгол улсын габьяата зүжэгшэн Надмидые нэрлэхэ хэрэгтэй. Энэ дуушаниие уртын дуунай жэнхэни мастер, байгалиһаа заяаһан абьяас бэлигтэй дуушан хотгойд, дархад монголшуудай дуунуудые дэлхэйдэ танюулһан гэхэдэ хэншье арсахагүй. Франциин “Энигма” гэһэн хамталигай түрүүшын диск соо Надмид дуушанай “Тосонгийн оройгоор” гэһэн дуун орожо, дэлхэй даяар энэ дуу соносоогүй хүн хомор байха. 2013 оной “Нүүдэлшэдэй ая дуун” гэһэн фестивальда энэл дуугаа Надмит дуушан Кармен Риза гэһэн Америкын нэрэтэй ди-джей, композитортой суг июлиин 11-эй үдэшэ Оперно театр соо дуулаха.
Монголой 2013 оной Нааданай нээлгын баярта 999 уртын дуушад оролсохоор хараалагдаад байна. Энэ ушар Хүннү гүрэнэй байгуулагдаһаар 2222, Ехэ Монгол улсын байгуулагдаһаар 807, Арадай хубисхалай 92 жэлнүүдэй гүйсэһэн ушарта зорюулагдана. Зунай Нааданай нээлгын баярта хабаадаад, Улаан-Үдэ руу Монголой уртын дуунай холбооной 10 уртын дуушад яаран морилхоёо байна. Энэ һүрөөтэй үйлэ хэрэгтэ дуулагдаһан “Түмэн эх” гэһэн уртын дууе буряад харагшад шагнаха буянтай байхабди.
Ерэхэеэ байһан дуушад соо нэрэтэйш дуушад, бэлигтэй бэрхэ залууш дуушад байха – Баяр-Эрдэнэ, Түрмандах, Сүхбаатар, Цолонбаяр, Билгүүн, Сэлсүрэн, Гантуяа, Гансэсэг гээд, заримыеньшье һаа, нэрлэе. Эдэнэр бүгэдөөрөө монголой жэнхэни уртын дуунай эрхим багшанарай хэшээлнүүдые шагнажа гараһан, Монгол Улсын нэрэтэй шуулгануудай гол дуушад болоно.
Монгол ороной бүхы нютагуудай – баруун, зүүн, түб аймагуудай ута ба богони дуунууд июлиин 12-то Оперно театр соо зэдэлхэ. Уртын дуунай доодо үнгэһөө дээшэ үгсөөд, хамагай дээдэ үнгэ хүрэхэ замдаа сохилго, шэшэргээ, нарин уран нугалаануудые эгшиглүүлэн шуранхайлдаг түб халха боржигадай гайхамшагта хоолой энэл зун “Нүүдэлшэдэй ая дуун” фестивальда шагнаха аргатайбди.
 
Хүниие ухааруулха мүн амитаниие уяруулдаг ая дуунай шадал
    “Уртын дуун хүнэй зүрхэ хайлуулдаг, үгынь ойлгоошгүй һаа, хүн аялгадань суранзанда мэтээр татагдан, мэлмэрээд, нулимсаа дуһалуулан байдаг юм” – гэжэ уртын дуушан, Монгол Улсын соёлой тэргүүн ажалтан Баяр-Эрдэнэ хөөрэнэ.
Арадай дуунай үгэ, аянь зохистой һайханаар тааралдаһан ёһотойл арга бэлиг хоёрой нэгэдэл болоно. Харин ая, үгын тааралдал хүнһөө байха мал, амитаниие уяруулжа шададаг арга бэлиг болобол гансал монголшуудта бии. Малша арад хурьгаа голоһон хони, эшэгээ голоһон ямаа, ботогоо голоһон энгиниие хүрэтэр ая дуугаараа уяруулан, дуулан хуурдан гологдоһон түлые абахуулха олон жэлэй дүршэлтэй юм.
Уртын дуу соносоходо, саанааһаа сэдьхэл уужаран байдаг. Уртын дуунай гайхамшагаар хари гүрэнэй эрдэмтэд һонирхожо, шудалалгын ажалнууд ябажа эхилэнхэй.
Монгол арадай уртын дуун хүниие ухааруулаха ехэ хүсэтэй оюунай баялигай сангай бусад түрэл зүйлтэй жэшэхын аргагүй агуу ехэ юумэн гэдэг. Энэ талаар олон хүнэй хөөрөө, домог, баримтанууд байха. Тиимэ дуу тодорхойгоор ноотолон бэшэжэ абаха аргагүй гээд лэ бодоод үзэгты.
Эрдэмтэд хүнэй мэдэрхэ табан үндэһэн эрхэтэниие нэрлэдэг. Хүн алибаа зүйлые табан эрхэтэнээрээ үзэжэ, соносожо, амталжа, үнэрдэжэ, баһа гараараа барижа мэдэрэн ухаардаг. Уртын дуу шагнажа хэдэн хүнэй амидаралда тохёолдоһон жэшээнүүдые дүнлэхэдэ, олон зон ябажа үзөөгүй газараа, нюдөөрөө хараагүй юумэеэ хараһан байдаг. “Минии жаахан, арба гаратай һургуулийн хүүгэн байхадам манай суманда ардын дуу, бүжэгэй чуулгын урлагай бүлэг ерэжэ, тоглолто хэжэ, Улсын габьяата зүжэгшэн Лхамжав гуай Даригангын "Жаахан шарга"-аа дуулаһан юм. Сомонһоо холо ошожо үзөөгүй хүүгэдэй нюдэндэ элдэб үзэгдэлнүүд харагдажа, хожомынь ехэ болоод байхадаа, ажал албанаараа Дариганга нютаг ошоходом, яг тэрэл янзаараа нюдэндэм харагдажа байһан зурагууд гараад ерэһэн байна” – гээд нэгэ һонин соо уншабабди. Уртын дуун хүнэй үнэрдэхэ, амталхада нүлөөлдэг шадалтай. Үбэлэй хүйтэнэй сагта радио, телевизээрээр, театрай тайзанһаа уртын дуу соносожо, хаража һуухада хура бороо орожо, хүхэ ногоон дэлгэржэ, адуу мал тэнюун ехэ талада харагдаха, сайхан агта мориёо унаад дабхижа ябаһан шэнги һанагдажа, эрүүл цэнгэг һалхинай үнэр хамарта мэдэрэгдэжэ, айрагай, һүнэй амтан араанай шүлһэ адхаруулдаг гэжэ хөөрөөшэд олон газарта ушардаг.
Монгол уртын дуун ямарш хүгжэмһөө үлүү ехэ урам, эршэ хүсэ үгэдэг юм гээд олон зон хэлэһэн байдаг. Уртын дуу шагнахадаа, дуушанай дэргэдэ һуугаад, үгын удхые мэдэнхэй соносохо хэрэгтэй гээд залуушуулда хандалга соо байна. “Отгон тэнгэрийн тухай нэгэ дууг дуулахадань, өөрын эрхэгүй нулимс дуслуулан шагнаһанһаа хойшо уртын дууны үнэн гайхалтай шадал, сэдьхэлэй ямар нэгэн утасые хүндэн эгшиглэһэндэнь үнэн зүрхэнһөө дуратай болоо һэм” – гээд Жамбалай Энхтуяа хэлэдэг.
Монгол хүн болон уртын дуугаа мэдэжэ, соносожо, дэлхэйн хаанаш ябахадаа эхэ нютагайнгаа уһа мартангүй, тэрэнэйнгээ түлөө үдэрэй нэгэ секунда бодохо сэдьхэлтэй, сэдьхэл үндэр ябаарай.
Монгол арадуудай уртын дуун дэлгэрхэнь болтогой! Хурай!