Буряад-монгол арадай үнэн нүхэр гэжэ тоологдодог Морин эрдэни хэзээдэшье хамагhаа түрүүлэн нэрлэгдэдэг, нүүдэлшэ хүнэй үдэр hүнигүй hалангүй эжэлhэн унаа гээшэ ха юм даа. Һайн эзэнэй морин эзэнтэйгээ нэгэ зантай болошодог, энэнь гол түлэб эзэнэй хандасаhаа дулдыдаха…
Анха түрүүшынхиеэ үнгэрhэн hонирхолтой энэ мүрысөөндэ хабаадаха дуратайшуул байгаа, мүрысөөнэй ябаса анхаржа, дүн согсолхо уялгатай Ярууныйн аймагай Үльдэргын ажахын малшан Булад Доржиев, тиихэдэ Шэнэхээн нютагай Шэмэдэй Сэргэлэн гэдэг, морин хүн хоёрой хоорондын харилсаанда дүйтэй хоёр хүн, томилогдоhон байгаа. Энэ мүрысөөнэй эмхидхэлэй хороон урда сагтаа буряад-монголшуудай тохожо ябаhан эмээлнүүдые тусагаар захижа бүтээлгэhэн байба. Тиигэжэ мэдээжэ абарга, мүнөө хубиин ажахы эрхилдэг Илья Гармаевhаа хоёр эмээл оробо, нүгөөдэ хоёрыень Батамүнхын Бальжинима Сэбээнэй Долгоржаб хоёр асаржа үгөө.
Мүрысөөнэй гол шагнал – дугы (велосипед) «Мега-Дом» гэдэг наймаанай эмхиин «Мега-Спорт» гэжэ дэлгүүрhээ табигдаhан байгаа.
Энэ мүрысөөндэ 21 хүн хабаадаа. Дүн гаргалга зүбөөр эмээллэлгэ саг хоёрhоо дулдыдаха ёhотой байгаа. Эсэсэй дүн гарахадаа эдээн сооhоо дүрбэн лэ хүниинь алдуугүй, хурданаар мори эмээллэбэ гэжэ тоологодоо, нэрлэбэл: Шэмэдэй Солбон (42 секундын туршада), Мэргэн Цыденжапов (1 минуута 21 секундын туршада), Шэмэд-Сэрэнэй Баатар (1 минуута 27 секундын туршада), Жаргал Шакиров (1 минуута 32 секундын туршада).
Хурдан эмээллэбэшье нэгэ нэгэ алдуу гаргаhан Цырен Дубчинов (1 мин. 01 сек.) Мэдэгма Иннокентьева (48 сек.) хоёр шангай hуурида орожо шадабагүй. Мүн лэ шангай hуурида орожо шадаагүй хоёр хоёр алдуу гаргаhашуул гэхэдэ: Николай Дынженов (1 мин. 32 сек.), Александра Доржиева (1 мин. 46 сек.), Бадма-Ханда (2 мин. 16 сек.), Андрей Зайцев (1 мин. 35 сек.). Бусад хабаадагшад гурбан, гурбанhаа дээшэ алдуунуудые гаргаа.
Алдуунууд сооhоо эгээл дэлгэрэнгинүүдынь гэхэдэ тохомоо буруу, эмээлээ хойно, урда тохолгон, уламдаа анхаралгүй, hэлгэжэ таталган байгаа. Мориной нюрган дээрэ эмээлэй hууха газар онсолоотой, hээр ташаан хоёрой хоорондо, hээр тээшээ дүтэрхы, далын хүдэлсэдэ hаадгүй байхаар тохогдодог ха юм. Моринhоо холо ябаhан хүнэй гү, али мүнөө үеын залуушуулай бодомжогүй гаргадаг алдуу гэхэдэ тохомоо буруу тохолгон гээшэ. Аман гээшэ хамаг амита юртэмсын, бусадшье зүйлнүүдэй урдаа байдаг юумэн гээшэ. Хадаг барихадаа утаашань нугалжа, тусагаар ама гаргаад, хадаг тогтоогшоёо хүндэлжэ, амыень тэрээн тээшээ харуулан барина ха юмбибди. Тохом тон лэ тиимэ гуримтай, хахадлажа нугалhан тохомой нэгэ талада аман гаража үгэнэ, тэрэ амыень баhал урагшань тохохо гурим бии бэлэй даа.
Сугларhан зоной энеэдэ, мориной «голхорол» үүсхэhэншье хүнүүд олдобо – моринойнгоо буруу талаhаа дүтэлжэ, баряад ябаhан эмээлээ гэдэргэнь харуулжа тохохо ушар болоо, теэд тэрэ хүниие зэмэлхэ, наадалхын түлөө эмхидхэгдэhэн мүрысөөн бэшэ ха юм даа, сагай эрхээр олон зон моринhоо холо эрэ болоно, тиибэшье иимэ мүрысөөндэ зүрхэлжэ хабаадалсаhыень дэмжэмээр. Алдуугаа мүнөө ойлгожо абаад, дахин наhандаашье дабтахагүй гэжэ мэдээжэ.
Энэ мүрысөө үнгэргэлгые Республиканска мори hургажа hоридог газар (ипподром) дэмжэжэ, моридоо үгэhэн байха юм.
Буряад зоной ажахыдаа үдэр бүри хэжэ, хэрэглэжэ ябадаг, өөрын гуримуудтай, заншалтай зүйлнүүдээр мүрысөөнүүд тон ехэ удха шанартай, залуу зониие гэхэ гү, али хото газараар моринhоо холо эрэ бологшодые арадайнгаа заншал гуримуудта дүтэлүүлхэ арга олгоно. Ганса мори тойроод хэды олон hургаалай зүйлнүүд гаража ерэнэ гээшэб: шүдэрлэжэ табяатай мори барижа хазаарлаад, эмээлэхэ (хударга, хүмэлдэргэтэй hаа, бүришье hонирхолтой болохо), мордохо, шарга, тэргэдэ оруулха, (шүдэрөө хаана хэхэб?) г. м…
Хүдөө ажахыда гү, али тайга соо хэрэгтэй – отогоо түхеэрхэ, гал абаха (үшөө бороогой үедэ), үбhэ сабшаха, хажуураа зүбөөр хурсалха (дабтаха), бухал табиха, морёор тэрээнээ шэрэхэ гэхэhээ эхилээд, захагүй олон зүйлнүүдые hанажа боломоор лэ даа. Дурадхалнуудыетнай тон дуратайгаар хүлеэжэ абахабди.
