Монголшууд жэл бүри 7 һарада үндэһэтэнэйнгөө хубасаһаараа гоёдог “Дээлитэй Монгол” наадам зохёон байгуулдаг заншалтай. “Дээлитэй Монгол” наадам монгол үндэһэтэнэй дээли үмдэжэ бахархажа гоёһон олон мянган монголшуудай баярай жагсаалаар эхилдэг юм. Энэ парадта гэшхэлжэ байһан зон соо Монголой бүхы үндэһэ яһатанай хубсаһантай танилсаха арга байха: дүрбэд, буряад, уряанхай, казах, мянгад, халха г.м.
Энэ үдэр хамагай һайхан дээлитэй хоёр, хамто олоороо эдэбхитэй оролсоһон байгуулга, һайн зохёон найруулгатай байгуулга, эдэбхитэй оролсоһон хотын дүүрэг, монгол үндэһэтэнэй дээлитэй хари гүрэнэй шэлэдэг хоёр, үндэһэтэнэй дээлитэй хамагайн бишыхан оролсогшо гэхэ мэтэшэлэн хамагай эрхимүүдые шүүжэ абадаг тусхай жюри ажалаа ябуулдаг юм.
Монгол үндэһэтэнэй хубсаһан монгол ороной үүр амисхал, байгаалитай зохисон мал ажахы эрхилдэг нүүдэлшэ арадай хубсаһан болохолоор, бэедэ эбтэй зохид, бүһэлхэдөөшье хэсэгээр орёожо бүһэлдэгынь зарим талаараа бэеын элүүр мэндэтэй нягта холбоотой гэхэ юм.
Һүүлэй жэлнүүдтэ монгол эрдэмтэд үндэһэтэнэйнгээ хубсаһаараа ехэ-ехэ суртаал шэнжэлгын хүдэлмэринүүдые хэжэ, залуу хойто үеын дунда хэрэглэхын тула гэһэн зорилготойгоор олон түрэлэй арга хэмжээ зохёон байгуулагдажа байна. “Монгол туургатанай үдэрнүүдэй” үедэ “Монгол гэрэй үдэр”, “Монгол бэшэгэй үдэр”, “Монгол сагаан эдеэнэй үдэр”, “Монгол арадай урлагай үдэр”, “Монгол хубсаһанай үдэр” гэ.м. һайндэрнүүд үнгэрэгдэнэ.
Һүүлэй үедэ “Монгол хубсаһанай үдэртэ” үндэһэтэнэй хубсаһанай үзүүлбэринүүд, урлагай тоглолтонууд, монгол хубсаһанай парад болон арга хэмжээнүүд толилогдоно. Энэ үдэр Монголой үндэһэтэнэй музейдэ үндэһэн хубсаһанай үзэсхэлэн үзмэр табигдажа, түлөөһэгүй арад түмэндөө үзүүлнэ. Мүн Сүхэбаатарай талмайда “Монгол костюмс” компани тусхай гэр байрлуулжа, үндэһэтэнэй хубсаһанай үмсын гэр бүлын зурагаа абхуулха боломжо эргэдтэ бүрдүүлэгдэнэ.
Харин хэдышье иимэ хэмжээ ябуулганууд үнгэржэ байбал, “Монголшууд гансахан баярай үдэрнүүдтэ Сагаан сар болон Наадамай үедэ үндэһэн хубсаһаяа үмдэнэ. Хүдөөнэй малшадшье һаа хүрэтэр монгол дээлиеэ үмсэхөө болижо байна. Урдань дээли үмдөөд ябаһан хүүе хүдөөгэй гэжэ наадалдагшье байһан” – гэжэ һаяхан Жавхлан дуушан интервью Улаан-Үдэдэ үгэһэн байна.
Энээн тухай ехэ һонин юумэ Н. Пунцагболд гэдэг хүн иигэжэ бэшэнэ: “Энэ хачин сэтгэлгээнээс гарахын тулд ямар нэг хөшүүрэг хэрэгтэй байна. Ямар ч байдлаар хөшиж болно шүү дээ. Уриалгаас эхлээд журам хүртэл. Гэхдээ уриалга, ухуулга ч нэг их хол явахгүй байх. Үндэсний хувцсаа өмсдөг байя гэж мянга давтаж, уриалаад нэмэр болохгүй нь ойлгомжтой. Тиймээс долоо хоногийн нэг өдрийг үндэсний хувцас өмсдөг өдөр болгоод журамлачихъя. Манайхан жилийн нэг өдөр “Дээлтэй Монгол” наадмые үзээд сэтгэл хөдөлж, маргааш нь монгол дээлээ өмсөөд ажилдаа явж байгаа хүн байна уу, үгүй юу. Үр дүнгийн хувь маруухан гэсэн үг. Харин үндэсний хувцасны өдөртэй болчихвол арай л өөр байна. Өнөөдөр дэлхий нийтээр даяарчлал гэх “шуурга”-нд өртөөд байгаа. Тэр хэрээр жижиг улсууд үндэсний хувцсаа хүртэл мартах дээрээ тулчихаад байгаа үнэн. Энэ эмгэнэлт байдлаас гарахын тулд зарим улс аль хэдийнэ арга хэмжээ аваад эхэлчихсэн. Хаана ч очоод үйлчлүүлсэн үндэсний хувцастай хүмүүс байвал аятайхан байна биз дээ. Хэрвээ ийм журам гарчихвал монгол дээлийг хүмүүсийн ажил мэргэжлийн онцлогт тааруулаад арай өөр загвараар хийнэ. Цаашид хөгжүүлж, дэлхийд ч гайхуулж болно шүү дээ. Долоо хоногт ганцхан өдөр үндэсний хувцсаа өмслөө гээд бид хүнээс дутчихгүй, өнөөх алдартай брэндийн хувцаснууд нь үргэчихгүй нь мэдээж”.
