“Үри хүүгэдээ үргэжэ
Үндэр наһатай боложо,
Сэсэг ногоон дайдадаа
Сэдьхэн дуулажа ябагты!
Буряад дуунайнгаа аялга
Баяртай золтой хододоо
Хүн зонойнгоо дунда
Хүхюутэй дуулажа ябагты!..
Һая болотор Дүтэлүүр нютагта Пама Мундуевич Цыренов урдынгаа дуунуудые өөрын нугалбаритайгаар ханхинаса дууладаг байһан гэжэ минии түрүүшын багша, Россиин габьяата багша, Буряад Республикын соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, “Хүндэлэлэй тэмдэг” орденоор шагнагдаһан, 2011 ондо Буряадай түрүү хүнүүдэй тоодо ороһон Бадма Гомбоевна Базарова сагаалжа ошоходом хөөрөөд, үшөөшье ондоо урданай дуунуудые дуулажа, намайе ехэ баярлуулаа бэлэй.
Аялгаа татахадань тэндэ байһан зон аалин боложо, орон дэлхэйн эзэдэй шагнажа байһандал болодог гэжэ тодорхойлжо абааб. Энэ үдэрые үндэр наһатай болотороо сэдьхэлдээ хадагалан ябахаб.
Нютагай наһатайшуулай өөрынгөө үгэнүүд дээрэ, бэлиг сэдьхэлһээ гараһан ёһотойл нютагайнгаа маягаар дуулалдаһан дуунуудайнь аялга мүнөөшье найр наадануудай болоходо, Сагаалганай үеэр зэрэлгээтэһэн Зэдын эрьедэ Үндэр Дулаанай хормойдо оршодог нютагтам зэдэлһэн зандаа” – гэжэ Валерий Дашеевич хөөрэнэ..
Аман зохёолой дээжэ – арадай дуунууд
Арадай аман зохёолой нэгэ һалбари, һалаа болохо дуун гээшэ нютаг нютагуудта хүн зонойнь абьяас аргаар гүйсэдхэгдэжэ, баяр зугааень, уйдхартай бодолыень дэнзэлдэг эдитэй. Тиихэдээ олон нютагуудай хүн зоноор (үгэ, аялгаараа) олон удаан жэлнүүдтэ үеһөө үедэ хүн зоноор (үгэ, аялгаараа) олон удаан жэлнүүдэ үеһөө үедэ ама дамжан зэдэлжэ байдаг гүн удхатай, онсо өөрын аялгатай, ёһотойл арадай болоһон дуунууд байха.
Тэдэ хадаа манай арадай аман зохёолой абаһаар лэ хэрэглэгдэжэ байдаг юрөөлнүүдтэй, оньһон үгэнүүдтэй, таабаринуудтай ана-мана гүйсэдхэгдэжэ байдаг эдитэй шэдитэй гээшэ.
Валерий Цыбиков Нурта нютагтаа дуулагдадаг дуунуудые багаһаа хойшо һонирхожо үдэһэн хадаа мүнөө тэдэнээ һэргээжэ, заримандань өөрөөшье хаба шадалаараа үгэнүүдые нэмэжэ, 2012 ондо согсолбори болгон хэблүүлээ. “Шүлэг бэшэдэг хүн дууша сэдьхэлтэй байдаг” гэжэ дэмы хэлсэдэггүй ха. Тиихэдээ дуунда дуратай хүн шүлэгшэн байха ёһотой болоно. Хүн зоной гүйсэдхэдэг дуунууд анхан ёһоороо байха зэргэтэй. Юуб гэхэдэ, дуунай үгэнүүд аялгадаа тааралдаһан сохилтотой байдаг, энээнииень ритм гэнэбди. Аялга, дуун, хүгжэмэй зохёол гү, али уран шүлэг гэхэ мэтэ ритмикын аргаар лэ юрын хэлэлгэһээ илгарна ха юм. Арадай дуунууд гол түлэб 2-3 бадагтай байдаг. “Краткость – сестра таланта” гэһэн гайхамшагта һургаал бии бшуу.
Үнгэрһэн зуун жэлэймнай хоёрдохи хахадта бэшэгдэһэн дуунууд олонхидоол 3-4 бадагтай, үшөө тиигээд дабталгын бадагтай байдаг ха юм. Иимэ дуунууд ходорхой ульгам аялга байгуулгаараа оборхон байбал, һайхан хоолойтой дуушадташье, шагнажа байһан зондошье һонигүй, залхуутай болошодог ха юм.
Урданай монгол, буряад дуунуудай дабталгатай байдагые һананагүйб. Тэдэ дуунууд соморхон үгэнүүдтэй, ходорхой һайхан аялгатай байдагаараа үе сагуудые дабажа ерээ гээшэ.
Мүнөө сагта, манай түрэлхиин аялга дуунуудай хомороор бэшэгдэжэ байха үедэ, нютаг нютагуудта дуулагдажа байдаг анханай дуунуудай үгэнүүд олоной һонирхол һэдэбые үргэхэл байна. Тиимэһээ уран һайханда дуратай Валерий Цыбиковэй нютагайнгаа урдын дуунуудые буулгажа, һэргээн хэблүүлжэ байхань ехэл магтамаар байна.
