- Николай Чимитович, Та Буряадай драмын театрта үнинэй хүдэлнэ гүт?
- Үнэн сэхыень хэлээ һаа, би хүдөөдэ эрэ болоһон, хүдөөгэй ажалтай, колхоз совхозуудаар бүхы наһараа ябаһан хүнби. Бага бага юумэ бэшэдэг байгааб, Булат Жанчипов – манай урдаа хараха поэт намамйе анхаржа, “Буряад үнэндэ” корреспондентээр хүдэлхыемни зууршалһан юм. Тиигээд лэ 1987 онһоо хойшо ходол журналистаар ажаллааб: хоер жэл газетэдэ хүдэлөөд, буряад радиодо ошооб, тэндэһээ телевидени ошооб. Телевиденидэ 13 жэл хүдэлөөб, тэрэнэйнь 10 жэлыень буряад редакциин ахамад редактораар ажаллааб. Тиигэһээр болинтохо саг ерэнэ, сэнхир экранда сэбэрхэн хүбүүд, басагад гарахаар болоно. Буряад драмын театрта олон нүхэдтэй байгааб, Доржи Сультимовтай ходо нүхэсэжэ ябаабди. Тэрэмни нэгэтэ ”театрта уран зохёолой таһаг дааха хүн үгы байна, ерыш” гээ. Тиигэжэ театр ерэһээр 8 жэл хүдэлжэ байнаб.
- Хэлэ бэшэгэй, театрай мэргэжэлгүй гүт?
- Театрта, соелдо оройдоо хабаагүй, холо хүнби гэжэ һанахадаа, өөрын сэдьхэлһээ, өөрын эльгэнһээ гээшэ гү даа.. Һургуулиһаа бэрхэ, багшын эгээл дуратай шабинь һэнби. Класс соогоо гансаараа буряад хэлээр, литератураар “5” сэгнэлтэтэй гарадаг байгааб. Аюша Жапович Доноев ехэ гарай багшада заалгаһак хүм. Тэрэмнэй бэрхэ уран шүлэгшэ бэлэй, олон дуунуудтай юм. Багшынгаа заабари доро шүлэгүүдые бэшэдэг байгааб. Тиимэһээ театр ерэхэдээ зобоошьегүйб.Гансахан лэ мэдэхэгүй юумэмни гэхэдэ, театрай зүжэгүүдэй драматурги болоно. Буряад ёһо заншал, гурим, хэлэ һайн мэдэхэ байһан тула, буряад арадай урдаа хараха театрта ерэхэдээ, ядараагүйб гэжэ һананаб. Буряад драматургиин талаар ойлгосо муутайшагшье һаа, зүжэг табилгада туһалаад, үгэ хэлэнэйнь талаар харалсаад, театрайнгаа сценаринуудые бэшээд ябажа байгааб. Нёдондо манда Ленинградай театральна ехэ һургуулида “театровед” мэргэжэлээр һураһан, һүбэлгэн залуу Галсан Нанзатов ерээ. Тэрэ хүмнай театрай репертуарна бүхы политика ябуулха хүн. Литературна таһагай дарга болоо, би буряад хэлэтэ сценаринуудаа бэшэхэ, оршуулга хэхэ хүниинь болонхойб. Сценари бэшэлгэдэ телевиденидэ һураа ха юмбиб. Тиимэһээ экран ба театрай тайзан хоёр намда адли шэнги.
- Сценаринуудые бэшэжэ, театрта тон хэрэгтэй ажал ябуулна ха юмта даа...
- Тиимэ. Театр гээшэмнэй бүхы ёһо заншалаа, урдананйнгаа түүхэ арад зондоо дамжуулжа,мэдүүлжэ байдаг газар ха юм. Байд гээд лэ театрта залуу һүрэг ерэжэ байна, тэдээн соо хэлэндэ таарууан зон баһал ерэнэ. Тиихэдэнь тэдэнтэеэ хүдэлхэ, буряадаар зүбөөр хэлүүлжэ һургаха мэтын ажал бии. Тэдэш нэгэ хэды болоод өөһэдөөш мэдэнгүй сэсбэр буряад хэлэтэй болошонхой байхал даа. Урзанда Лениградай һургуули дүүргэһэн 11 аргагүй бэрхэ залуушуул ерээ. Өөһэд соогоо эдэмнай “дети разных народов” гэжэ хэлсэдэгбди: Хурамхаанай, Зэдын, Агын, Түнхэнэй хүбүүд, басагад бии. Буряад хэлэн диалектнүүдээр баян хэлэн ха юм. Тэрэмнэй илгаржа гарахаяа һанаха – зарим ушарта бэе бэеэ ойлгохогүй. Манай соел, журналистика, театр – булта хори хэлэндэ залуу һүрэгөө оруулха ажал үдэр бүри ябуулагдажа байха. Аха захата артистнар үдэр бүри эдээнтэеэ хүдэлдэг. Аха захатанай ошоходо, буряад драмын театрай ажал таһалдашангүй, үргэлжэлхэ ёһотой: театрнай арадаймнай соёлой ехэ түб ха юм.
- Танай ошохо болобол, таниие хэн һэлгэхэб? Өөрынгөө һуурида хүниие баһал бэлдэхэ болоно гүт?
- Тэрээн тухай яһала һанадагби. Иимэ ажалай театрта хэрэгтэй хадань бэлэдхэлтэй хүн байха болоно. Артистнарайнгаа хэн нэгэнэй сценари бэшэхэеэ һанабалнь, айхабтар дуратайгаар дэмжэдэгби, бэшэһыень халта заһаад, бүтэдэг лэ даа. Заабол минии орондо хүнэй ерээшьегүй һаань, бэрхэ артистнар олон, бэшэдэгшье хүнүүд бии. Тэдээн сооһоо нэгэн гараад байха аалам? Зүгөөр бэрхэ артист даа, бэшэлгэдээ дашуураад бү ошоһой, артистаараа ябаһай гэжэ баһал һанахаш. Тиимэһээ үглөөдэр ябахамни гээ һаам, урдамни һуушаха хүн даб дээрээ харагданашгүй даа. Энэ тушаалдамни буряад хэлэн дээрэ бэшэдэг журналист хүн таараха гэжэ һанадагби. Театрай мэргэжэл хэрэггүй, буряад хэлэтэй, ёһо заншалаа мэдэхэ хүн хэрэгтэй.
- Мүнөө буряад драматурги ямар байдалдаб?
- Буряад драматурги мүнөө ехэ хүндэ байдалда байна. Бэшэхэ зон байнал даа, теэд тэрэ авторнууудай театрай доторой байдал, тайзанай хуули мэдэхэгүй байһанһаа гү, зүжэгүүдынь наадахань ехэ хүндэ.Театрта ороһон зүжэгүүдые артистнарнай уншажа, найруулагша заһабарилжа – булта хамһажа, табихаар зүжэг болгоод, эсэсэй эсэстэ тайзан дээрэ гаргадаг. Ерэхэ намар 81-дэхи театральна хаһаяа нээхэдээ, Буряад драматургиин жэл гэжэ соносхоод байнабди. Ерэһэн зүжэгүүдые, аргатайл һаань, “шэхэнһээнь шэрэжэ байжа”, зүжэг зорилготойбди.
- Даб дээрээ олон зүжэг ороод байна гү?
- Агада олон жэлдэ соелой ажал ябуулжа байдаг Түнхэнэй хүбүүн Жаргал Жербаев хоер зүжэг эльгээгээд байна. Бүхы наһаараа радиодо журналист ябаһан уран шүлэгшэн Дулгар Доржиева хоер зүжэг асараа. Агаһаа гарбалтай, Алтарганын алтан медальда хүртэһэн, мүнөө “Буряад үнэндэ” хүдэлдэг Цырегма Сампиловагай нэгэ зүжэг бии. Тэрэ зүжэгынь һонирхол татаад байна, дайнай үедэ үнэн болоһон ушар зүжэг болгоо, тиихэдээ зүжэг бэшэлгын гуримда ехэ дүтэрхыгөөр бэшээ. Автор өөрөө оролдоно. Сугтаа телевиденидэ хүдэлһэмди, һайн танилабди, тиимэһээ аргатайл һаа, дэмжэхые оролдодогбди. Догойһоо гарбалтай, агууехэ Даширабдан Батожабайн зээ хүбүүн Болот Ширибазаров мэргэжэлтэ зүжэгшэн юм, ород хэлэн дээрэ бэшэдэг. Бэшэһыень оршуулдагбди. Галсан Нанзатов өөрөөшье зүжэг бэшэхэ, оршуулдагби. Бэшэмээр хүбүүднай, томошуулнай гэхэдэ, Михаил Батоин нэгэ-хоер юумэ асарһан, тиигээдшье мүнөө үгы, Дугар Дылгыров, Д. Батожабай үгы, Ардан Ангархаев бэшэдэг аад, мүнөө эрдэмэй харгы руу ябантуу, Доржи Сультимов хэдэн хэдэн зүжэг табюулһан, даб дээрээ юумэгүй байна, тиигэһээр бии болохо аабза гэжэ найдагдадаг.
- Тайзан дээрэ табяад, тэдэ зүжэгүүдые хэблэхэ гүт?
- Театрай портфель соо ороһон зүжэгүүд театртаал байха ёһотой. Тайзан дээрэ ябажа байһан зүжэгөө хүндэ үгэдэггүйбди, хорюултай. Ойлгодогбди: арадай театрнуудта зүжэг дутадаг. Зэргэлээд тэрэ ябуулжа байһамнай ямар байхаб даа?
- Юундэ хорюултайб?
- Мэргэжэлтэ театр зүжэг гаргажа байгаа хадаа саашань иигээд лэ гаргажа байг гэһэн бодол юм бэд даа. Манай табижа байһан зүжэг ондоо тээ нэгэнэй табяа һаа, хүн зэмэлхэшьегүйл даа. Ондоогоор табигдахашье байна ха юм.
- Жэшээнь, Александр Вампиловай бэшэһэн зүжэгүүдээр спектакльнууд хэдэн театрта табигдажал байдаг гээшэб даа...
- Авторынь А. Вампилов ха юм, хорихогүй.
- Бурдрамда табигдадаг зүжэгүүдые хэблээ һаа олон хүнүүд танидаг болохо һаа гү гэжэ һанахаар.
- Наадан соонь танидаг болодог лэ даа. Ябан ошон авторнуудынь өөһэдөө зүжэгүүдээ хэблүүлжэ. Ном гаргуулхамни гээ һаань хэн хорихоб? Ородоор бэшэдэг Геннадий Башкуевай олон зүжэгүүдынь табидагбди. Мүнөө зүжэгүүдээ хэблүүлхэмни гээ. Тэрэ мэтэшэлэн, авторай гаргаа хада хэрэгсээһэн хүнэй тэрэ номһоонь зүжэгүүдыень хэрэглэхэдэ болонл ааб даа.
- Мүнөө шанартай шэнэ шүлэг, уран зохёол хомор. Танай һанамжа?
- Хомор даа, бэшээшэдшье хомор болоо. Нэгэ юумэндэ айхабтараар һанаагаа зободогби, тэрээн тухайгаа Буряадай уран зохёолшодой холбооной хоер ехэ суглаандашье гаража хэлээб. Ушарынь иимэ. Мүнөө залуушуул хүсэд һайнаар хэлэеэ мэдэнэ юм гү, үгы гү, хүгжэм тээшэнь анхаралаа табидаг гү – дуу бэшээд лэ, арад руу ябуулжархина. Хүгжэмынь жүгжэм болодог юм гү, мэргэжэлтэд шэнжэлбэг бэзэ. Үгыень харахада, һанаа зоборитой даа: уран үгэш бэшэ, шүлэгэй хуули дүрим баримталаашгүй, удхашгүй мүрнүүд. Хүгжэмынь хүнэй шэхэндэ халта таарабалнь, энэ һайхан дуун гээд дэлгэрээд ябашадаг. Энээниие болюулаял гэдэгби. Буряадай уран зохёолой холбооной дэргэдэ консультантнуудые табяад, тиимэ зоной гаргүйгөөр шүлэг, дуун гээшэ хаанашье бү хэблэгдэг лэ, хэблэһэн зон харюусалгатай байг лэ гэжэ дурадхадагби. Залуушуулда хандажа, “дуу бэшэхэеэ һанаа һаа, үгэеэ асаржа харуулыт, сагаа харамнангүй, тэрээнииетнэй заһаад үгэхэб” гэдэгби. Би дуунай үгэнүүдтэ гараа нугаланхайб, олон дуунуудтай болонхойб. Грамматикын талаар зүбөөр бэшэдэгби, адаг захань запятой, точкыень табиха газартань табихаб. Тиимэ шүлэг, дуу хэблэһэн зониие зэмэлжэ, хэблэхыень болюулаа һаа, хаана ошохо юм, заһуулхам гээд гүйлдэхэ баатай болохо бэзэ. Тиигэнэгүй ха юм. Мүнгэ хүнэй түлөө һаа, юушье хэблээд гарадаг саг болоһон агша. Иимэ аюултай юумэн боложо байна.
Шүлэг зохёолой талаар һайншье тала бии. Буряад хэлэ хүгжөөлгын грантаар олон, шанартай номууд һүүлэй жэлнүүдтэ хэблэгдээ. Энэ ехэ һайшаалтай.
- Николай Чимитович, гэр бүлэтнэй?
- Гурбан хүүгэдтэйб: хоер басаган, нэгэ хүбүүн. Ехэ басагамнай – хирург-травматолог, бага басаган – эмнэлгын дунда мэргэжэлтэн, хүбүүмнай ойн ажахын мэргэжэлтэн – булта Улаан-Үдэ дээрэ ажаһууна, 6 аша зээнэртэйб. Нүхэрни – малай эмшэн, бүхы наһаараа хүдөөдэ байһамди, совхоздоо малай эмшэнээр ажаллаһан. Мүнөө минии хотодо ажалтай болоходо, аша зээнэрээ харалсаад байдаг, намһаа доро ажалтай хүн юм. Хоюулаа Захааминай Сагаан Морин нютагта хүн болоһон зомди.
- Таниие харахада, ород гэхээр...
- Би ород хүнби, буряад айлайда нэгэтэйдээ үргэгдэһэнби. 1949 ондо Хориин аймагта түрэһэн хаб, Захаамин ошожо, тэндэ эрэ болооб.
- Агада танил талатай гүт?
- Агада олон нүхэдтэйб: поэт Батожаргал Гармажапов, журналист Дарма Дондоков, телевиденидэ оло дахин ерэһэнби. “Толон” уншадагби. Ажалша зониие, хүдөөгэй зониие үргэжэ зурагладаг, зондоо анхаралаа хандуулдаг газетэ, юрын хүнэй шарай элбэг байдаг гэхэ байнаб.
Һайнта даа.
