— Танилсая. Танай нэрэ, хэды наһатайбта?
— Би Шарайд халтай Намдагай Хандын ехэ басаган Оюун гээшэб. Гуша наһатайб. Энэ үдэрһөө хойшо хариин нютаг, хари халуун газар ошожо ябахам ха.
– Иимэ үдэр сэдьхэлдэтнай ямар байнаб?
– Нэгэ наһанайнгаа амидаралай нүхэрые олооб гэжэ һанахадаа, баярланаб. Сэдьхэлдээ баяртайл ябанаб...
– Танай нүхэр ямар хүн бэ? Та ханидаа дуратай гүт?
– Дуратай даа. Хоёр хүн дуратайдаа айл болодог гээшэ. Манай хүн һаа яһал болохол хүн гэжэ һананаб. Хоюулан амидарал диилэхэбдил гэжэ бодоноб, зоригтойл ябаха бэ даа...
— Нүхэртнай хэн гэжэ нэрэтэйб? Хэды наһатайб?
— Бабуу-Доржын Жанчибай хүбүүн Солбон гэдэг минии нүхэрые. Бэеын үндэр гээ һаа, нэгэ набтаршаг бэетэй, боломоор хара хүн лэ даа. Гушан зургаа наһатай. Анха түрүүн бага наһандаа танилсаһан байнабди, ябаад-ябаад мүнөө гэр бүлэ болохо гэжэ шиидээбди.
— “Хариин газар ошохоо байнаб” гэнэт. Түрхэмүүдээ иимэ олоор суглуулжа байхадаа, ямар бодолнууд түрэнэб?
— Басаган хүн һаа, хари ябадаг ёһотой. Хэзээ нэгэ хари газар ошожо, хүнэй газарта амидаралаа зохёохо үүргэеэ бэелүүлжэ ошохо ёһотой. Одоо энэ үдэр нютагайм аха дүү, нүхэд, ойро түрэл, бүхы түрхэм түрэлни, нүхэдни, хүршэ хүбөө айлни ерэжэ, намайе һайнаар хүргэхын тула шармайжа байхадань би тон ехэ баяртай байнаб.
— Өөр тухайгаа хөөрэгты. Хаана һураабта?
— Минии һургуули дэмыш ехэ байхагүй. Бага наһанһаа һургуулида һураһанби, эхин класс дүүргээд, тэрэнэй удаа отор мал малжаад лэ ябанаб. Хүндэ хүшэр ажал хэжэ ябаһан хүнби. Бага һургуулида 5 жэл һураһан байнаб. Хуушан монголоор бэшэжэ уншажа шадахаб, харин хитад болоходонь, нэгэ бага хүшэрдэхэб. Эдихэ ууха талаар хитадаар ядахагүйб.
— Басаган хүн хадамдаа гарахадаа юу хэжэ шадаха ёһотойб?
— Хүнэй хэдэгые хуу хэжэ шадаха, зоригтойхон, этигэлтэйхэн байха ёһотой. Бэри басаган эхэнэр хүнэй хэдэг юумэ хуу шадаха ёһотой – оёдол, хоол гээд лэ. Зоригтой, өөртөө этигэлтэй байбал һайн. Би болбол эхэнэрш, эрэш хүнэй хэдэг юумэ хуу хэжэ шадахаб, тиихэдээ би этигэлтэй, зоригтойшье ябадагби.
— Та гэртэхи ажал бүхыень шадаха юм байнат...
— Оролдожо хэдэгшьеб. Трактор-шуфу, машина-мотор, мори – хуу унанаб. Үбһэ сабшанаб. Хүн гээшэ зоригтой, өөрын шадабарияа бадараахын түлөө ябаха ёһотой.
— Ямар хоол хэжэ шадахабта?
— Манай хүдөөгэй хоол – бүхэли мяхан, сагаан эдеэн — тоһон, үрмэ, айрһа. Хилээмэ барихаб, тарагаа бүлэжэ уудагбди.
— Та энэ наһандаа ямар хүсэлтэйбта?
— Гарай табан хурган шэнги табан хүүгэдбди гэртээ. Дүрбэн басаган, нэгэ хүбүүн. Абамнай манай багада гээгдэһэн, тиимэһээ багаһаа хойшо эжытэеэ бүхы замай хүшэрые гараабди. Хамагай ехэниинь би гээшэб. Хоёр дугаар дүү басагамни үни хадамда мордоһон, долоо-найман жэл болоо. Би гуша хүрэтэрөө, энэ үдэр болотороо ябаа гээшэб. Хэхэеэ һанаһан юумэеэ хуу хэжэ оролдодогби, хэхэ ёһотойб, минии хээгүй һаа, хэн хэхэ юм гэжэ һанажа ябадагби.
— Танай гэр бүлэ ямар байһай гэжэ һананабта, найданабта?
— Энэ үдэрһөө хойшо, энэ гэрһээ гаража, хариин газар ошобо гээшэб. Бэри болоходоо, минии ара гэрэй ажамидаралынь улам һайхан болохыень хүсэнэб.
— Эхэнэр хүнэй үүргэ, эхэнэр хүнэй ажамидарал тухай та юун гэжэ бодонобта?
— Эхэнэр хүнэй амидарал гэхэдэ, хүнэй нүхэр боложо, үри зөөри залгажа үгэхэ ёһотой. Тиихэдээ тэрэ үүргэеэ бэелүүлнэ. Амидарал хээ хадаа, хүнэй зэргэ амидарал хэхэ, али бүхы хүдөөгэйнгөө амидаралыень тэрэ шэгээрнь бодотойгоор хэхэ. Баяр шэнээлын амидарал болгохын түлөө оролдохо ёһотой эрэ эмэ хоёр. Тиихэдэ шармайлта хүсэл, зориг гэжэ байха, хүндэ хүшэрые тэсэбэл хэрэгтэй ааб даа тэрэнэй хоорондо.
— Амидарални хүндэ гэжэ һанадаг гүт? Хаа-яа өөрыгөө хайрлаад, уйдаха, уйлаха, эрхэлхэ дуран хүрэдэг гү?
— Хүрөө бэ дээ. Хүнэй дунда ямаршье һаа дутагдал болодог гээшэ. Тэрэнээ али болохоор даража, али болохоор үнгэргэхын тулада өөрын зүрхэ бэеэ барижа шадахагүй байбал юун болохоб даа.
— Тэрэ муу юм гү?
— Хүндэ даншалаад хэлээ һаа, үнэндөө муу юумэн. Уурлаад байхадаа, хүн бэеэ барижа диилэхэгүй – яажашье болохо. Эрэ нүхэртөө сухалдахадаа, яажашье һаа сухалаа тарааха, өөрыгөө тайбшаруулха хэрэгтэй. Ямаршье хэмжээндэ хүрэхэдөө энэ хадаа хүнэй өөрын гаргажа байһан асуудал болоно.
— Танай дуратай юумэн юун бэ? Ямар юумэ хэхэдээ танай сэдьхэл тэниидэг, онгойдог бэ?
— Яг уйдаад, зориггүй болодог гээшэ хүн, тиихэдээ нэгэ сүлөө заб оложо нэгэ шүлэг бэшэхэ юм гү, али дуунай үгэ зохёоходоо гү, минии зосоо ехэ тайбан болодог. Эрэ нүхэртөө уураа гаргаха юм гү, өөрөө эрхэлхэ юм гү, нэгэ хэмжээ үгөөрөө диилэхэ юм гү, тиихэдээл тайбан, сэдьхэлни уужам шэнги болодог.
— Мүнөө үеын хубсаһа хунар үмдэжэ гоёод, эндэ тэндэ гэшхэлхэ дуран хүрэдэг гү?
— Үгы бэ даа. Багаһаа хойшо хүшэр байхадаа, тиимэ юумэ бодохогүйб.
— Оюун, һайн даа. Энэ сүлөөгүй үедэ маанадтай хөөрэлдэһэндэтнай. Танай гэр бүлэдэ һайниие хүсэнэб, үнэр баян олон жэлдэ нютаг нугадаа һуугты.
Түрын хүтэлэгшын хэлэһэн үгэһөө:
Түрын олон бултаараа наашаа!
Энээхэн шэнэ бэримнай хадаа, түрүү олоноймнай сэдьхэлэй шэмэг, хадамайнгаа газарта хүндэтэйгөөр угтуулжа, ханиингаа гуламтада туяа татуулжа ерээд, үһэеэ хахалжа үнгэеэ хубиргаад, урлажа оёһон уужатай дэгэл үмдэжэ, ара талынгаа гэзэгые алтан туйбаар шэмэжэ, урда талынгаа гэзэгые мүнгэн ооһороор холбожо, тунгалаг хөөрхэн шарайдаа туйба зүүжэ шэмээд, торон урхагархан нюдэндөө тойробшо үмдэжэ гоёод, булар тунгалаг нюдэндөө булган тойробшо үмдөөд, гэр нэбтэ, гэгээн тунгалаг улаахан шарайтай, зулгайхан энеэдээ зохидоор хадагалжа, зохидхон зангаараа хүн зоноо хүндэлжэ, һанаа һайтай гар зөөлэхэн энээхэн бэримнай Шарайд угай Намдагай Хандын эрхэ бэрхэ, сэбэрхэн түрэһэн Оюун гэжэ нэрэтэй, 30 наһатай.
Оюун бэриин нүхэд басагадтайнь хөөрэлдэһэнһөө:
— Би Дансаранай Дашиимааб.
— Би Жамсаранай Боро хүбүүнэй Бүмэби.
— Сугтаа өөдөө болоһон байнат, Оюун тухай хөөрэжэ үгэхэ гүт?
— Бидэ Намдагай Хандын басаганай нүхэд басагаяа зайлгуулжа ябаһан зомди. Һургуулида багаһаа хойшо суралсажа, соёл һургаал, хүмүүжэл хүртэһэн найжадбди. Мүнөөдэр абажаамнай харида мордожо байна. Манай энэ абжаа һаа ажалша, сэдьхэл боргожуулхан, хүдэлмэришэ хүн. Һайн һайхан хүнэй газарта хүндэтэй, түмэндөө туһатай, түрүү боложо, аха дүүгээ хүндэлжэ ябаха гэжэ һананабди.
— Та хоёр өөһэдөө хадамда гараадүй байна гүт?
— Үды.
— Таанар ямар ажал хэдэгбта, ямар һургуули дүүргээбтэ?
— Би бага һургуулида ябаад үнгэрөөб. Ехээр хүлөө гэмтэжэ, һургуулида ябажа шадаагүйб. Өөрым абжаамни һургуулида ябаад, эмнэлгын һургуули дүүргээд, тиигээд гэртээ айл болоһон. Би дүү хүбүүгээ харалсадагби. Өөрөө оёхо дуратайб, хотодо оёдолой газар нээхэ һанаатайб.
— Юу оёжо шадахабта?
— Буряад хубсаһа, барга хубсаһа, гар урлагай юумэ оёхо дуратайб. Буряад гутал, һамган дэгэл, шобогор малгай, халюун буряад малгайнуудаа оёдогби.
— Эжы абадаа үхэр малдань туһалдаг гүт?
— Туһалдаг.
— Таанар найза басаганайнгаа хадамда гаража байхада, ямар юумэ үнэн зүрхэнһөө хүсэхэ байнат?
— Амидаралынь һайн байһай гэжэ хүсэнэбди.
— Һайн амидарал соо юун ороноб?
— Юунһээшье дутангүй иигээд лээ амидарһай гэжэ һананаб.
— Би һаа энэ абжаагаа энээнһээ хойшо һайханаар, хадамуудтаа хүндэтэй бэри боложо ябахыень хүсэнэб.
— Таанар сүлөө сагтаа юу хэдэгбта? Үетэн нүхэдтэеэ хаана уулзадагбта? Морёор гүйлгэлдөөд талада уулзадаг гүт, али Нантун, Хайлаараар зайдаг гүт?
— Би иигээд хүдөөгэйнгөө гэртээ байхадаа сүлөө сагтай болоходоо, юумэ оёжо оролдодогби. Тиигээд хаа-яа нүхэд зонтоёо ябалсахаа һанаа һаа, дуйнхаа (хонхо) даагаад, мотоортой (мотоцикл) ошожо уулзаад ерэдэгби. Арба һарын 1-дэ, найма һарын 1-дэ баярай үдэрнүүд, тусхайлан бултаараа уулзаад хотоор нарьяжа наадажа ябадагбди. Удаан наададаггүйбди, хонон наадаад бусаад ерэдэгбди. Хото ошоно, хүдөөдэ баһа наададагбди.
- Би сүлөө сагтаа хаа яа баһал нүхэдтэеэ уулзадагби. Жэшээнь, обоогой һайндэртэ.
— Таанар уулзаад ёохорлоно, дуу дуулана гүт?
— Дуу дууладагбди. Дуулалдажал наададагбди.
— Та хоёр һаяар хадамда гараха байхат. Хани нүхэртнай ямар хүн байха ёһотойб, ямар байһай гэжэ бодонот?
— Минии һанахада, алша болшуу һаа болохо. Би өөрөө ехэ һургуулигүйб, тиимэһээ намтай багсаатай хүн болохо гэжэ һанадагби. Намтай адлил байдалтай һаа болохол даа.
— Хажуугаарнь үшөө ямар байһай гэжэ һананат?
— Соёл, мэдэрэлтэй. Нүхэртөө этигэлтэй байха юм дээ. Нүхэртөө этигэлтэй байгаа һаань, эрэ хүнээ улам баярлуулаад, бидэн амидаралдаа үшөө улам шармайдагбди.
— Харилсажа нүхэсэжэ ябадаг хүбүүд бии гү?
Энеэлдэбэ.
– Би тиимэ юумэ һанажа ябадаггүйб. 17-той дүүмни гэжэ байдаг, дүүгээ һайн һургуулида ябуулаяа гэжэ һанадагби.
— Шэнэхээн хүдөөгэй эхэнэрнүүд нюур аманай будаг хэрэглэхэнь үсөөн байна. Таанар нюураа будаха гээшые юун гэжэ һананабта?
— Хэрэглэдэгш эхэнэрнүүд байха, хэрэглэдэггүйш байха.
— Би ухаангүй тиигэжэ хэрэглэжэ байдаггүйб.
— Шамда бии гү тиимэ юумэнүүд (косметика)?
— Байхагүй, өөрынгөө шарайгаар ябадагби. Хүн хайшан гээд түрэһэн бэ, тэрэл шарайгаараа ябая гэжэ һанадагби. Урал аманай юумэ абадагшьегүйб.
— Бумэ, ши юун гэжэ һананабши? Хэрэгтэй гү тиимэ юумэн? Шамда бии гү уралай будаг?
— Намда бии. Хэрэгтэй гэжэ һананаб.
- Һайн даа, басагад. Сашанхи ажабайдалдатнай амжадтануудые хүсэнэб үнэн зүрхэнһөө.
