– Сайн байна, бидэн Улаан-Үдэһөө ерээбди. Хүлэнбүйрай Баргын залуушуултай танилсаха хүсэлтэйбди.
– Би Шэнэ-Барга хушуунай Элбэг-Сонорто. 20 настай, Хүхэ-Хотын тусхай мэргэжэлын дээдэ сургуулиин хэшээлдэ ябанаб. Сагсан бүмбэгэ (баскетбол), тамирын тухай дабаха дуратайб.
– Минии нэрэ Ошор. Энэ жэл 22 настай болоб. Хуушан-Барга хушуунайб. Үбэр-Монголой Үндэстэний урлигын ехэ сургуули түгэсөөб. Одоо мүнөө өөрын дуунай замаар сааша хүгжэхэ санаатайб.
– Сайн байна, минии нэрэ Сарюун гэнэ. Би Хуушан-Барга хушуунайб, мүнөө Хайлаарта байнаб. Хүхэ-Хотын тусхай мэргэжэлын дээдэ сургуулида орохоор байнаб. Юһэн сарада хэшээл эхилхээ байна. Би энэ жэл 21 настай болоо. Минии хамагай ехэ хүсэл гэхэдэ, сүлөөтэй хүн болохо.
– Минии нэрэ Сонор. Би мүнөө Монгол уласта суралцаад, ондо уласаар суралцахаар бэлэдхэжэ байнаб. Минии дуратай юумэн – бүжэг бүжэглэхэ, дуу дуулаха, ном уншаха.
– Минии нэрэ Анар. Шэнэ-Барга зүүн хушуунайб, энэ жэл 20 хүрэжэ байнаб. Би Хайлаарай 1-дугаар монгол сургуули түгэсөөд, мүнөө Үбэр-Монголой дээд зэргэлийн тусхай мэргэжэлэй сургуульд сурж байнаб. Дура бахарал гэбэл, тамирын хїдэлгєєндэ ехэ сонирхолтой байдаг. Танииг энэ манай нютаг ерэсэндэ баярлаа.
– Сайн байн уу! Би Хайлаарта 1-дугаар дунда сургуулиин сурагша. Танай Хайлаарта морилсонд баярлажа байна. Би энэ жэл 18 настай. Олон улсын аралжаанай ажалда дуратайб, минии хүсэл – олон улсын аралжаанай ажалшан болохо.
– Амжалта хүсэе таа олондо. Ерээдүйгөө таанар ямараар бодожо байна?
– Манай ерээдүй гэгээн саруул, амидарал баялиг, эхэ орон тайбан, хүн бүхэн зол жаргалтай байг.
Сарюун: Би Үбэр-Монголой сонин мэдээндэ сурбалжалагша болохо санаатайб.
Сонор: Би гадаадад суралцаж, хуульч болох санаатай. Энэ асуудалые шиидхээгээд, оршон тойрониие энхэ тайван болгохые хүсэжэ байнаб.
Анар: Минии хүсэлэн арюун байна – сэрэг, эмч болоё гэжэ санана. Залуу хүнэй замын урдаа байна. Шэлэхэ юумэн олон, мүнөө ехэ сайн тогтоогүй байнаб.
– Һургуулияа түгэсөөд, хушуунда бусаһан хүн байна гү?
– Байна.
– Юундэ нютагаа бусаха һанаатай байнабта?
Сарюун: Манай нютагта удха соёл хүгжөөгүй байна. Баргын соёлоо хүгжөөе гэжэ бодожо байна. Дэлхэйдэ алдар солотой болгожо хүгжөөе гэжэ бодоноб.
– Нютагаа ошожо байдаг гүт?
Анар: Амаралтын үеэр ошоно.
– Залуушуулай ямар нэгэ эблэл, нам бии гү эндэтнай?
– “Үүглөөнэй үүр” гэдэг залуучуудын эблэлэй үүр байна.
– Анар, ши коммунис намда орожо, намай гэшүүн болохо гүш?
– Ороно, намай гэшүүн болоно.
– Юундэ?
– Нам байбал, улас хүгжэнэ.
– Элбэг-Сонорто, ши намда ороо гүш?
– Ороогүй.
– Ехэ болоходо ороно гү?
– Ороно. Нютагай түлөө ороно.
– Танай нютаг Хитад гү али Барга гү?
Сарюун: Манай нютагта элдэб үндэстэн сууна – монгол, хитад. Эндэ гол үндэстэн – монгол. Бидэн барга нэгэ газарта сугларжа сууна, хотодо хитадууд олон байна. Манай нютагта барга-монголчууд байдаг.
– Нютаг гэхэдээ өөрын хушуугаа хэлэнэ гүт, али бүхы Хитадые гү?
Анар: Өөрын хушуун, өөрын хушуу.
Ошор: Өөрын түрэжэ үссэн нютаг – хушуун, ехэшэг хэмжээндэ – Үбэр Монгол, гадаад гарабал – Дунда Улас.
– Монгол үндэстэнэй ёһо заншал сайн мэдэнэ гүт?
– Мэдэнэ. Энэ бол манай багын ээж аавын сургаал, бас сургуульд заана. Монгол үндэстэний зам удлал, заршал баг багаар заадаг, энгийн ажамидаралда өөрийн монгол зангаараа амидарна.
– Таанар сонирходог гүт ёһо заншалаараа?
Анар: Ёс заншал гэдэгые бидэн монгол үндэстэн болохоороо, маанасые багаасаа ээж аав сургаана, бидэн энэниие хүндэтгээжэ, мандуулжа хүгжүүлхые хүсэнэ.
– Ямар хүгжэм соносодог, кино үзэдэг?
Ошор: Олон зүйлын хүгжэм соносоно, дуу бол, мании монгол үндэстэнэй уртын дуун – алдарта дуучин Буяндэлгэр багшын дуу соносохо дуратай.
Бидэн голдуу Монгол улсын дуушадай дуу ехэ соносодог – “Номин Талст”, “Хурд” хамтлигуудые. Манаи Үбэр-Монгол орон дунда Дэдмаа дуучин мэдээжэ. Кино бол, Үбэр-Монголой кино, голдуу болбол монгол соёл урлиг сонирходог. Суража байгаа оюутадта кино үзэх сүлөө ехэ байхагүй.
Анар: Минии үзэхэ кино болбол - Дунда улсын хитад үндэстэнэй кино арюун байна. Оросын кино баса үзэсэн орчуулгатай. Үбэр-Монголой “Чингисхаан” кино. Дуушад гэбэл, Монгол улсын Ариуна, Сэрчмаа дуучид, “Хурд”, “Чоно” хамтлигууд.
Сарюун: Би бол манай “Чингисхаан” кино үзэх дуртай, рок хүгжэм сонсох дуратай. Английн “Битлз” хамтлиг, оросын “Катюша” гэдэг дуунда ехэ дуратай. Оросын кино харахаа хүсэдэгби.
– Хүгжэм сонсдог гү?
Элбэг-Сонорто: Үгы.Сонсдоггүй.
– Кино үздэг?
Кино үзэнэ.
– Ямар кино?
– “Чингисхааниие” үзэнэ.
– Манай Буряад орон тухай юу соносон байна? Ошохо санаан байна гү?
Сарюун: Манай Буряад намайг хүлеэж байна. Би мэдэхээр, хэдэн зуун жэлэй саана, Оросто байхадаа, Синьцзян торгууд болоод манай барга, буряад хуу нэгэ Баргажан нютагтай байгаа. Эвенк хушуунай буряад, манай Барга буряад хуу нэгэ нютагтай байсан. Тиимэһээ бидэн Буряадын нютагтай удхаараа холбоотой, тиимэһээ Оросто ошожо Байгал далай хараха санаан байна.
Сонор: Оросын буряадай нютаг ехэ сайхан байна, хамгийн гүн Байгал далай тэндэ байна. Би тиишээ ошоё гэжэ бодоно.
Ошор: Оросын Байгал нуур нилээд ехэ түүхэтэй, үльгэр домогтой газар. Иимээс минии анхарал татадаг. Орост олон нэр алдартай хубисхаалчид байна, оросын соёл сонирхол татадаг. Манай эндэхи оюутад Орос руу яваж сурадаг. Оросын Буряадай дуучин Чингисые соносохо дуратай. Завшаантай болоод ошоё гэжэ бододог.
– Танай бодолоор жаргал гэдэг юу бэ?
Ошор: Элүүр энхэ. Гэрийн хүн бүхэн хуу гэрээрээ жаргалтай, эдихэ хүмстэй, үбшэ зоболонгүй байха.
– Шамда жаргалтай байхын түлөө юун хэрэгтэйб?
– Үбшэнгүй байхые ехэ жаргал гэжэ бодоно. Сүүлээр аралжаа наймаанай дэлгүүр гаргаад, зоостой болоод, гэрийн хүүе жаргуулая гэжэ санана. Энэ амидаралын нэгэ хэсэг болоно.
Буряад залуушуултай уулзалга
– Танилсая, хэн гэжэ нэрэтэйбта?
– Би Абидын Цыден. Беэжиндэ ехэ ћургуулида ћуража байнаб. Мүнөө 20-тойб.
– Ямар мэргэжэл шэлээ?
– Гэр соохиие зохёодог, гоёодог мэргэжэлтэйб.
– Беэжин ошоод ћурахада хүндэ гү?
– Монголоор ћураад, дахяад хитадаар һурахада нэгэ бага хүндэ. Аалиндаа баћа хүнгэрхэл даа.
– Ямар хүсэл, түсэбтэй байнабта ерээдүйдэ?
– Ћайнаар һургуулидаа ћураад, Пекиндэ шармайжа ажалтай болоод, өөрөө компани юумэтэй болохоо ћананаб.
Цыренжабай Дамба: Минии ћуража байћан газарни – Тамирай ехэ ћургуули Харбинда, хүл бүмбэгэ нааданаб. Тэндэ гурбан жэл ћуража байнаб, хоёр жэл болоод дүүргэхэб. Минии ћанаан бол, һургуулияа дүүргээд, тэндэ ажалтай болохо. Шармайжа мастер болоод, нютагаа бусаад, аша хүндыень харюулаяа гэжэ ћананаб.
– Та хоёр Хитадай ехэ-ехэ хотонуудта һуража байнат. Буряад үндэһэтэн тухайгаа юун гэжэ бодонот?
Абидын Цыден: Буряад боложо түрэһэндөө омогшожо ябанабди. Дэлхэйн нэгэ үндэтэн болохо буряад үндэстэнөө хүгжүүлээд, бүхы Хитадаар, дэлхэйгээр танилсуулан шармайха бодолтойб.
Цыренжабай Дамба: Минии ћанаан адлирхуу. Бидэн буряад яћатан дэлхэйдэ хомор, үсөөн зон байнабди – энэ Шэнэхээнш абаад харахада. Тиигээд буряад үндэстэнөө хүндэтхэжэ, үшөө хүгжөөжэл байгаа ћаа гэжэ ћанадагби.
– Ехэ үндэстэнэй нэгэн байбал ћайн гү?
– Тиимэ ћанаан байна.
– Хитадта адлихан гү?
– Үгы. Хитадћаа дээрэ гарабал, ћайн байгаа гэжэ ћананабди.
– Жаа үндэстэн бүхы дэлхэйгээр үгы боложо байхадань, юу бодоно? Буряад үндэһэтэн үгы болбол яана?
Абидын Цыден: Манай Шэнэхээн дээдэшүүлэйнгээ зан заншалаараа ябажа байна. Бидэн баћа буряад үндэстэнэйнгөө хуушан зан заншал, түүхэ соёлдо ћуража, доошонь үри хүүгэдтээ уламжалуулжа ябахабди.
Цыренжабай Дамба: Бараг тиигэжэл һанажа байнаб. Манай олонхи хүүгэд Хитадта ћуража байна, юумэ мэдэхэ зон үсөөн боложол байна. Манай өөћэдын ћанаан гэхэдэ өөрынгөө үхибүүдтээ заажал байхабди зан заншалаа.
Абидын Цыден: Хүндэшэг боложол байна, энээниие бултаараа буряадууд хамтаржа үгы болгохын түлөө тэмсэхэ ёћотойбди.
– Сайн байна, залуушуул! Буряад орон тухай юу дууладаг, юу бододогбта?
– Буряадууд гурбан уласта тараад байна гэжэ мэдэнэбди.
– Буряад орон тухай бододогби, яагаад ниилэдэггүй гээшэбибди гэжэ ћанадагбди. Ниилэбэл, эгээл ћайнаар ябаха байгаабди гэжэ бододогби. Манай олон юумэн хитад руу ябажа байна, буряадуудтаяа ниилэбэл, ћайн байгаа гэжэ би бодоноб.
– Сүлөө сагтаа юу хэнэт?
– Сүлөө сагтаа бүмбэгэ үдьхэлхэ, үгы гэбэл, үетэн нүхэдөөрөө суглараад ярилдаха, найрлаха.
– Ямар хүгжэм соносоно?
– Хип-хоп. Амархуугийн дууень соносодог.
– Буряадай Чингисэй “Аргада” гэдэг дуунда дуратайб.
– Таанарай хүсэл ямар байнаб?
– Буряадууд өөћэдын Уластай, орон байратай байбал ехэ һайн байгаа гэжэ ћанадагбди.
– Шэнэхээн нютагнай хүгжэжэ байна гэжэ ћананаб. Минии хүсэл гэхэдэ, ерээдүйдэ буряадууд өөћэд хоорондоо үлүү ябалсабал, һайн байгаа.
– Шинии хубиин хүсэл...
– Ехэ сургуулияа түгэсөөд, ажал олохо гэжэ шармайна. Хитад орондо хүн олон, ажал олохонь хүшэр.
– Хаана амидархаяа хүсэнэ?
– Шэнэхээндээ.
– Томо хотодо байхаяа ћанана гүш?
– Үгы, залхуутай. Нютагаа хүгжүүлхэ гэжэ заатагүй бусаха тоонтодоо хэрэгтэй.
