Энэ хадаа мүнөө үедэ буряад арадай толгойдо тулажа ерээд байhан шухала асуудалнуудай нэгэн, тэрэ мүртөө гол асуудал гэжэ онсолон хэлэхэ шухала. ЮНЕСКО-гой дэбтэртэ оруулагдаад байhан энэ хэлэнэй хойшонхи хуби заяан олон хүнүүдэй hанаа зобооно гэжэ эндэ сугларhан зониие харахада эли. Эндэ Буряад Республикын Арадай Хурал, Монголой, республикын аймагуудай болон Улаан-Үдэ хотын түлөөлэгшэд (hурбалжалагшад, hургуулинуудай, соёлой гуламтануудай, дасануудай, түлөөлэгшэд, тамиршад), тиихэдэ буряад хэлэнэй мүнөөдэрэй байдалда hанаагаа зобоhон хүнүүд суглараа, hанал бодолнуудаа үнэн зүрхэнhөө элидхээ.
«Һалабабди, hандарбабди, үхэбэбди» гэлсэhээр үнинэйбди, гэбэшье мүнөөдэр дээрэ абажа харахада буряад хэлэн тэрэл хэбээрээ, яhала байна, буряадуудай элинсэгhээ нааша сахижа байhан заншал гуримууд тэрэл хэбээрээ сахигдана, гансашье ехэ бага тайзанууд дээрэ бэшэ, үшөө тиихэдэ арад зоной юрын ажабайдалда үргэнөөр хэрэглэгдэнэ, энээндэ хурим түрэ бүтээлгэ hайн жэшээ болоно, хаа яагүй, бишыханууд илгаануудтайшье hаа, энэ заншал зүб мүрөөр сахигдажа байдаг болонхой. Тиихэдэ эдэмнай үндэhэн буряад хэлэн дээрээл үнгэргэгдэжэ байдаг заншалнууд ха юм даа.
Буряад хэлэн баталагдаhан өөрын дүримүүдтэй, hургуулинуудта hайн багшанарта заалгаhан хүнүүд алдуугүй бэшэжэ, зүбөөр хэлэжэ hураад ажабайдалай харгыда гарана, хоёрой хоорондо үнгэрдэг хэшээлнүүдтэй hургуулиинуудые дүүргэгшэд энээхэн шадабарида оройдоошье дүршэлгүй, миил яряанай хэлэ мэдэдэг, тэрэл хэлэн дээрээ бэшэдэг гэжэ hүүлэй үедэ элирэнхэй. Тэдэ зоной дунда зохёолдо бэлигтэй хүнүүд бии, гэбэшье тэдэнэй зохёолнууд бодолтойшье hаа, бэшэлгэнь мэдүүлэл болоогүй байдаг. Хэды олон залуушуул шүлэгүүдые бэшэдэг, тэрээн дээрээ хүгжэм тааруулаад дуулалдадаг, дуунуудай шагнаха согсолборинуудые (дискнүүдые) гаргуулнаб? Тиигэжэ эдэ зон түрэл хэлэеэ хэлэшэгүй ехэ хохидолдо оруулна, мүнгэнэйл байгаа hаа тэрээхэн согсолборинуудыень хэблээд дэлгэрүүлхэ газарнууд захагүй олон. Энэ ябадал хизаарлажа, Буряадай уран зохёолшодой холбоондо зүбшэл заабаринуудые үгэдэг, алдуунуудыень заhадаг, үгышье hаа заажа үгөөд өөhэдтэнь заhуулдаг мэргэжэлтэн хэрэгтэй. Тэрэ хүнэй гү, али холбооной түрүүлэгшын гар табилгагүй хэблэгдэhэн тиимэ дискнүүд, шүлэг болон бусад уран зохёолой түлөө хэблэжэ гаргагшадта хатуу хэмжээ абаагүйдэ үндэhэн хэлэеэ богоор дүүргэжэ байhан ябадал болоно. Хэлэмнай хүсэд дүүрэн байха мүртөө зүб байха ёhотой бшуу.
Теэд, юунэй түлөө, хэлэтэй байhан аад лэ,.. гэhэн асуудал гаража ерэнэ. Һүүлэй үедэ hургуулинуудта буряад хэлэ заалгын шанар hула, үсөөхэн сагтай, зарим hургуулинуудта оройдоошье заагданагүй, заагдажа байhан газарта болюулагдана, аймагуудта багашаг тосхонуудай hургуулинууд бүхыдөө хаагдана. Иигэжэ үндэhэн асуудалнуудта хайхарамжагүй ябадал хэлэндэ нүлөө үзүүлнэ, тиихэдээ хэлэнэй хүгжэхэ, дэлгэрхэ тээшэ бэшэ юм ааб даа.
Буряад хэлэ мэдэхэ зоной тоо жэлhээ жэлдэ үсөөрнэ, хэлэнэй мүнөөдэрэй байдал тэрэл хэлэеэ hайнаар мэдэдэг зоной hайгаар гэжэ мэдээжэ. Ябан ошон саг жэлнүүд үнгэрхэ, hаядаа бэшэшье hаа, хэдэн олон (зуугаад юм гү, хэды юм) жэлнүүдэй үнгэрөөд байхада хэлэеэ мэдэхэ зомнай үсөөрөөд, эхэ хэлэеэ hэргээхэшье гээ hаа, хүшэ хүрэхэеэ болихо. Тиихэдэл хэлэгүй арад гээшэ бии болохогүй юм гү гэhэн тон хурса асуудал мүнөөдэр гараба гээшэ ха юм даа. Энэ асуудал шиидхэхэ ехэ хүсэнүүдэй эхин дээрэ засаг зургаанууд байха ёhотой гэhэн бодол байна, буряад хэлэнэй баялигай эхин дээрэ байдаг хүдөө тосхонуудые, тэндэхи hургуулинуудые hандаргажа, хаажа байха бэшэ, hэргээжэ, хүгжөөжэ байха, бүхы hургуулинууд болон дээдэ hургуулинуудта буряад хэлэ дүүрэн хэмжээндэ зааха, тэрэ ЕГЭ гээшэдэнь заатагүй буряад хэлэ бэшэг оруулха, ямаршье дээдэ hургуулида оролгондо энэнь хараада абтаха болобол ехэл hайн байгаал даа.
Бүхы буряад түрэлтэнэй эхэ хэлэн яабашье нютаг хэлэнүүд дээрэ үндэhэлдэг. Нютаг хэлэнүүд мүнөө болотор hаалта болоогүй, аймаг-айлаар тэрэл хэлээрээ хөөрэлдэжэ байдаг, тиимэhээ нютаг хэлэнүүдэй алинииеньшье үлүү үзэhэнэй оройдоошье хэрэггүй, бүхэли ехэ буряад хэлэеэ дэлгэрүүлхэ хэмжээ ябуулганууд лэ түбхын түрүүндэ байха юм бэшэ гү?
Ивалгын дасанда үнгэрhэн бага хурал энэ ехэ хүдэлөөнэй эхин, түлхисэ боложо, дээгүүр тушаалтадhаа эхилээд, доошоо гэхэ юм гү,.. саашадаа хүн бүхэн үндэhэн асуудалнууд хосороол hаа, хэлэнтэеэ суг нэгэ үдэр хосорхо гэжэ ойлгобол hайн байгаал даа.
