«Владимир Ильич Эрхүү можын Усть-Ордагай тойрогой Баяндайн аймагта Хатар-Хадай гэжэ тосхондо 1945 оной декабриин нэгэнэй үдэр түрэhэн. Екатерина Харнохоевна ба Илья Кондратьевич Кондратьевтанай бүлэдэ дүрбэдэхи, одхон хүбүүн түрэжэ, эхэ эсэгэеэ, Сократ ахаяа, Антонида, Валентина эгэшэнэрээ баярлуулhан юм. Хатархадайнгаа эхин, Олойн дунда hургуулинуудые дүүргээд, түрэл нютагтаа жэлэй туршада совхоздоо хүдэлөө. Бага наhаяа дурсан иигэжэ бэшэhэн байдаг:
«Урдандаа, үшөө бага байхадаа, уhанай нүгөө талада зуhаландаа, найман ханатай гэртэ нүүжэ ошодогнай hанаандамни ородог. Гэрнай уужам, агаарыньшье ондоо, сэбэр, байдалнайшье ондоо болодог hэн. Үргэлжэ hэрюун байдагыень hанагшаб. Үглөөгүүр hэрихэдэш хараасгайнуудай шууялдаан, үдэшэндөө бэлшээриhээ субаhан үхэрнүүд… Ухаантай, шогтой сэсэн үбгэд hанаанhаам гарадаггүй. Ганса Абагал Хатареев абгамни юунээр сэнтэй hэм. Тэрэнэй хэлэhэн үгэнүүд домог боложо дэлгэрдэг байгаа. Бухата, Хайрагта хаданууднай ехэл үндэрнүүд мэтээр hанагдадаг бэлэй, тайлгануудай үнгэрдэг Улаан-Боори, Арбагайта нуга, Һүниин танаа гэhэн мүргэлэй газарнууд, ой, мойhон шугы, жэмэс, Мүрэн горхон, тээрмэ –ой ухаанда бүхөөр үлэhэн газарнуудни. Загаhанай элбэг эндэл hэн. Нааданууд, түүдэгүүд, ёохор, үбhэ хуряалга, тайлганууд… Болбосон бэшэшье hаа, яаралгүй тэрэ үе соо юум даа, нэгэл ухаантай юумэ байдаг байгаа. Эхэ газартаа дурлаха, аха зониие хүндэлхэ, сабдагуудта hүгэдэхэ, заншал гуримуудые сахиха – эдэ бүгэдэ өөрын хууляар үе дамжан дэлгэрдэг, хүнүүдые атаархал гээшэhээ зайлуулжа байдаг hэн ха. Ажал ба наадан зугаа, ургадаг, шэнгэдэг наран, уг дамжуулга – эдэ бүгэдэ минии ухаан бодол соо шэнгэhэн, ажабайдал ба ажал албандамни үргэлжэ туhатай баялигууд гээшэ. Эхэ нютагташ ямар бэ даа, нэгэ айхабтар ехэ хүсэн бии, шуhанайнгаа гүйсэдэ шадал оруулхын түлөө бараалхажа байха ёhотойб гэжэ этигэдэгби. Минии нютагайхид – баяндайнхид-эхирэдэйхид тоонто нютагаараа, нютагайхидаараа омогорхожо ябаха эрхэтэйл даа.»
В. И. Кондратьев 1964 ондо Ленинград хото ошожо, артистын мэргэжэл шудалха азатай байба. Тэндэ hурахадань профессор Л. Ф. Макарьев, Чечен-Ингушай мэдээжэ артист Н. К. Децик, Буряад Республикын искусствын габьяата ажал ябуулагша А. А. Баранов гэгшэдтэ hуража, артистын орёо оньhотой, шадабари болон мэргэжэлтэй танилсажа, 1969 ондо дээдэ hургуулияа амжалтатайгаар дүүргэжэ ерээд, Х. Намсараевай нэрэмжэтэ Буряад театрай артист боложо, ажалайнгаа намтар эхилээ hэн. Зургаан жэл артистаар хүдэлхэ үедөө 30 гаран янза бүриин гол рольнуудта наадаа.
1975 ондо Москва хотодо ГИТИС-эй найруулагшын таhагта орожо, СССР-эй арадай артист Ю. Завадскын, России урлалай габьяата ажал ябуулагша С. А. Бенкендорфын мастерскойдо hуража, 1980 ондо дүүргэжэ гараа. Д. Дылгыровэй «Хари хүнэй гашуудал» гэhэн зүжэг дипломно хүдэлмэринь болоhон юм. Энэ зүжэг табихадань, Буряад театрай найруулагша байhан Ц. Ц. Цыренжапов дорюун бэрхэ Владимир Ильичтэ найдажа: «Би шамда hаалта болохогүйб, өөрынгөө шадабариие харуулжа шадыш даа», – гэжэ хэлээд, гаража ябашаhан юм ха. Одоол тиихэдэ залуу найруулагша оролдожол, хаба шадалаа харуулаа бэлэй. Энэ зүжэгынь харагшадта халуунаар угтагдажа, үндэр сэгнэлтэдэ хүртэhэн юм. Зүжэг найруулагша гээшэмнай өөрын нарин бодолтой, артист бүхэнэй шадалые мэдэхэ ёhотой. Хубсаhа хунарhаань захалаад, тайзан дээрэхи зураг, хэрэгсэлнүүдые, хүгжэм гэхэ мэтые хуу ухаандаа шүүжэ, түүхэ домогыень, байра байдалыень хүн зондо ойлгосотойгоор харуулжа шадаха гээшэ миин хэрэг бэшэ. Иигэжэ түрэл театртаа Д. Дылгыровэй, Б. Эрдынеевэй, Ч. Айтматовай, А. Ангархаевай, Г. Башкуевай, С. Лобозеровой, Б-М. Пурбуевай, С. Эрдэнын, Ч. Цыдендамбаевай болон бэшэшье драматургнуудай 50 гаран зүжэгүүдые найруулан табиhан байха юм.
В. И. Кондратьевай оролдолгоор Монголой театрнуудай тайзан дээрэ 12 зүжэг табигдаа. Тэдэнэй тоодо Н. Гоголиин «Ревизор», Ф. Лоркын «Шуhата түрэ», Б. Эрдынеевэй «Галуунууд бусаба» гэhэн зүжэгүүд. Табиhан эдэ зүжэгүүдэйнгээ түлөө Владимир Ильич Чингисхаанай hадаhад coohoo «Эгээ бэрхэ найруулагша» гэhэн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртөө. В. И. Кондратьев ганса найруулагша бэшэ, мүн оршуулагша байhан гэжэ мэдээжэ. Олон зүжэгүүдые ородhоо, монгол хэлэнhээ буряадшалhан байха юм. Монголой драматург С. Жаргалсайханай «Хаан түүхэ» гэhэн зүжэгые буряадшалжа, Буряад театрайнгаа тайзан дээрэ табяа. «Хүгшэд хадамда гаран алдаба» гэжэ «Современник» театрай тайзан дээрэ табигдаhан Ф. Буляковэй зүжэг Монголой «Гоо марал» гэhэн театрнуудта барюулагдадаг эгээ үндэр шагналда хүртэhэн юм. Монголой артистнар Владимир Ильичтай хүдэлхэ дуратай бэлэй. Тиихэдэ Владимир Ильич өөрөө Монголой арадай артистнар, агууехэ зүжэгшэд болохо Гомбосүрэн, Гантүмэр, Сувд гэгшэдтэй хүдэлөөб гэжэ омогорхожо ябадаг юм hэн. В. Кондратьевай Монголой урлалда оруулhан хубитые үндэрөөр сэгнэжэ, Монголой засаг зургаан тэрээндэ Монголой соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ гэhэн үндэр нэрэ зэргэ олгожо, «Алтан гадаhан» орденоор шагнаhан байгаа. Буряад Республикын соёл урлалай дунда мэргэжэлэй hургуулида, Зүүн-Сибириин соёл урлалай ехэ hургуулида артистнарые, найруулагшадые бэлдэхэ таhагуудта багшалhан юм.
Буряадайнгаа урлалда онсо габьяатай байhанайнгаа түлөө Буряадай болон Россиин урлалай габьяата ажал ябуулагша гэhэн нэрэ зэргэнүүдтэ хүртөө. Буряад театртаа олон жэлнүүдэй туршада ахамад найруулагшаар хүдэлөө бэлэй. Хажуугаарнь Захааминай, Хурамхаанай, Баргажанай, Мухар-Шэбэрэй, Сэлэнгын аймагуудай арадай театрнуудта олон зүжэгүүдые найруулан табиhан байха. В. И. Кондратьев тухай дулаахан үгэнүүдые драматург Г. Башкуев, соёлой hайдай орлогшо байhан Майорова А. М. болон бусад олон хүнүүд найруулhан зүжэгүүдыень магтан, нэрэ солыень үргэн бэшэhэн байдаг.
Кино найруулагша Барас Халзановай Свердловско киностудида табиhан «Гурбан наран» гэжэ кинодо наадаа. «Барас Халзановай буулгаhан гурбан кинодо наадаhан хүм. Тэрэ хүн бүтэжэ болошогүй юумэ бүтээжэ, баатаршалга харуулhан хүн. Юуб гэхэдэ Свердловскын киностудида «Зов» гэжэ нэгэдэл байгуулаа ха юм. Тэндээ мэдээжэ ажал ябуулагшадые буулгажа, арад зоной дунда тэдэнэй нэрэнүүдые мүнхэлдэг байгаа. Кино гээшэ хүн бүхэнэй тиишэ орохоёо тэгүүлдэг шэдитэ нюуса гээшэ ха… Барас Халзановай гэнтэл мордошоходо (үхэл гээшэ гэнтэл ерэдэг ха юм даа), тэрэ хүн досоогоо бүхэли ехэ юртэмсэ багтаажа ябаа юм байна гэжэ ойлгоо бэдэйбди. Уран шүлэгшэ, найруулагша, юрэл томо хүн байгаа бэлэй», – гэжэ В. Кондратьев бэшэhэн байдаг.
Иимэ, эрдэм бэлигээр түгэс, өөрын харасатай зүжэг найруулагша Владимир Ильич Кондратьев Буряад ороноо хаа-яагүй суурхуулжа, буряад зондоо жэншэдгүй зохид зүжэгүүдые найруулан табижа, зүрхэ сэдьхэлыень хүдэлгэн, зүжэгүүдээрээ буряад зоной абари зан, түүхэ домогыень харуулжа шадаа, зондоо хүндэтэй зүжэг найруулагша гээшэмнай бурханhаа табилантай хүн гэхэдэ, нэгэтэшье алдуу болохогүй.
Хүнэй бэлиг гээшэ байгаалиин табисуур. Эмшэн, багша, артист болохо бэлиг, гэбэшье хүн байха гээшэ эгээл ехэ бэлиг юм бэшэ гү? Тэрэ театртаа үнэн сэхээр алба хээ. Владимир Ильичэй мордожо ошолго театрай, бүхы харагшадай ехэхэн лэ гээлтэ гэжэ сэгнэгдэдэг. Буряад Республикын үндэhэн баялигуудай нэгэн байгаа гэхэдэ буруу бэшэ», – гэжэ Буряад театрай музейе даагша, культурологиин кандидат В. Д. Бабуева энэ дурасхаалай үдэшэдэ бэлдэлгын үедэ бэшэhэн байба.
Тиихэдэ Буряад Республикын габьяата артист, Буряадай Гүрэнэй шагналай лауреат Сэнгэ Ломбоев дурсахадаа: «Владимир Ильич Геннадий Башкуевай «С.С.С.Р.» гэжэ зүжэгые буряад хэлэн дээрэ оршуулаад, өөрөө табяа бэлэй. Һаял хоёр-гурбан жэл хүдэлжэ байhан бидэ олошог зүжэгүүдтэ хабаадалсажа үрдиhэн байбашье, энэ түрүүшымнай томо роль, гол роль болобо.
Дайнай урда тээ сэбэр гоё хүбүүд ябаhан аад, дайнай hүүлээр зоболонгой далайда абтаhан хүл мухар, тэргэтэй, нюураа шатаhан, hохор, тиихэдэ «таба хахад» гэжэ нэршэhэн дүрбэниие яажа наадаха, али талаарнь тэдэнэй сэдьхэлэй байдал харуулха, дайнай hүүлээр амитан зон ямар байгааб гэжэ харуулха шухала бодолнуудые маанартаа тодорхойгоор шэнжэлэн ойлгуулжа, эрилтэ табиха дуратай агша бэлэй.
Эндэ гол геройнуудай нэгэн болохо хүнгэн хүлтэй, шогтой зугаатай залуу хүбүүн Лёха Скороход хоёр хүлгүй тэрэгэ дээрэ дайнhаа ерээд, үнгэрhэн дайнда, хуби заяандаа гомдолтой гэхэ юм гү, тэрэл дайндаа сухалдаhан хүнэй досоо юун боложо байдаг юм гэжэ харуулха асуудалай гараад байхада, Владимир Ильич: «…хүниие харуулха бэшэ, хүнэй дотор байдалые, сэдьхэлыень амидыруулжа шадаа hаа, геройнгоо дээдэ тээ гарахаш» – гэжэ заагша бэлэй.
Уданшьегүй монгол зохёолшо Дашзэвэгийн Мэндсайханай «Эхэ» гэжэ зүжэг табигдаба. Владимир Ильич энэ зүжэгөө табихадаа намда баhал тиимэрхүү, нэгэ тоомгүй хэрзэгэр Болод хүбүүнэй роль дурадхаа бэлэй. Минии hанахада найруулагшамнай баhал өөрынгөө досоо баряад ябаhан юумэеэ маанараар дамжуулан харагшадтаа үгэдэг байгаа ха.
«Юундэ намда нэгэл удхатай, адлихан хуби заяатай хүбүүдэй роль үгэнэбта?» – гэжэ асуухадамни Владимир Ильич: «Хүнүүд бэе бэедээ адлиханууд байбашье, досоо тамираараа, ухаан бодолоороо, үе сагайнгаа байдалаар, ниигэм соо эзэлдэг hууряараа, гарбалаараа, нютаг нугаараа илгардаг. Хэдэн зүжэг соо нэгэл хүниие харуулжа байха бэшэ, геройнгоо удхые онсолон, тэрээнэйнгээ нэрэhээ арад зондоо хандажа, тойроод байhан ушар байдалдаа тааруулха ёhотойш. Тиигэбэлшни алиншье геройшни бэе бэенhээнь илгаатай байхал даа», – гээ бэлэй.
…2012 оной зун Владимир Ильичнай театрайнгаа ордон сооhоо hүүлшынгээ харгыда гараhан гээшэ. Россиин Федерациин урлалай габьяата ажал ябуулагша, Буряадаймнай элитэ хүбүүдэй нэгэн богонихоншье hаа, ялас гэмэ наhа эдлэжэ мүнхэрөөл даа…»
…Саг гээшэ тогтошоо… Урагшаашье ябанагүй,.. гэдэргээшье… Иигээд лэ юртэмсын юрьеэнhээ халижа ошоод, хаанашье, юуншье боложо байг, хамаагүй... Тэндэ жэлэй дүрбэн сагшье гэжэ байдаггүй, үргэлжэ сэсэг ногоон дэлгэржэ, шубуу шонхор дуулажа байдаг юм гээ…
…Владимир Ильичнай,.. иимэл юртэмсэдэ ябашоод байнал даа, гэбэшье маанарайнгаа, гэр бүлынгөө, нүхэдэйнгөө, харагшадайнгаа, шабинарайнгаа дунда гэрэлтэ дурасхаалынь үлөө…
Сэсэгүүд hалбараад, ургаа, хагдараа...
Сэдьхэлым зобоогоод, жаргалниш ошоо.
Жаргалай “хабар” дахяад ерэхэгүй,..
Жабартай, залинтай хамтаран ошоо.
Ээрсэг шэнги эрьелдэhэн дэлхэй дээр
Эрьен жаргаха наhанш байхагүйл.
Элэн хосорhон энээхэн бэемни, тиин,
Эреэлжэ сэсэглээд, эрьехэл гыт даа!..
Мүшэн халихада дахаад ошодог
Мүнхэ бэшэхэн энэ наhые
Мүхэреэн энэ юртэмсэ дээрэ
Мүнхэ байха гээд, юундэшье hанаабиб?
Хосорхол, хөөрхы, бэемнайш юм байн,
Хонгор наhандаал мордохонь харамтай.
Агуулын урасхал тогтоохонь хүндэл,
Айхабтар гайхалтай дайдымнай жамал.
Ээрсэг шэнги эрьелдэhэн дэлхэй дээр
Эрьен жаргаха наhанш байхагүйл.
Элэн хосорhон энээхэн бэемни, тиин,
Эреэлжэ сэсэглээд, эрьехэл гыт даа!..
Николай Шабаев
