«ЭХЭ НЮТАГ – ЭЛЬГЭН ТООНТО». КИМ ЦЫДЕНОВЭЙ ДУРАСХААЛДА ҮЛЬДЭРГЭДЭ ҮНГЭРҺЭН МҮРЫСӨӨНҮҮД

«Үлгэн дэлхэйн алтан булан» гэжэ түрэһэн үдэһэн тоонто нютагаа буряадаймнай элитэ поэт Булад Жанчипов холо ойгуур суурхуулһан, «Мүнгэн сэргэ Үльдэргэ» гэжэ тоонтоёо нютагаймнай уран шүлэгшэ Цырен-Ханда Дарибазарова баһал магтаһан байдаг. Үльдэргэ нютагаймнай алдарта багша, уран зохёолшо, поэт, сэрэгшэ Цокто Номтоевич Номтоев Үльдэргынгөө һургуулиие «Үлзы һайхан үлгы» гэжэ алтан мүрнүүдээрээ мүнхэлһэн бэлэй. Иимэ һайхан Үльдэргэ нютагай үргэн дэбисхэр дээрэ энэ дэмбэрэлтэ уулзалгада Яруунын аймагай 40 гаран хабаадагшад суглараа, Улаан-Үдэ хотоһоо буужа ерэһэн Уран зохёолшодой холбооной гэшүүдтэй, Ким Шогдоповичой түрэлэйхидтэйнь дүн хамта 60 гаран хүн хабаадаба гээшэ. Уран зохёолшын басаган Виндарья Ринчиновна наһанайнгаа нүхэр Эрдэм Дамбаевичтай, тиихэдэ Үльдэргын дунда һургуули тус мүрысөөнэй гол үүсхэл, ехэ оролдолго гаргаһан эмхидхэгшэд болоно. Мүрысөөндэ хабаадагшад, хүндэтэ айлшад Ким Цыденов бэлигтэй уран шүлэгшэ, уран зохёолшо, уран зурааша, үндэр нэрэтэй багша байһан гэжэ гэршэлэн, һургуули соо дэлгээгдэһэн  номуудтайнь, гар бэшэгүүдтэйнь, үзэсхэлэнтэ һайхан зурагуудтайнь, һурагшадайнгаа шүлэг зохёолнуудыень альманахууд болгоһон суглуулбаринуудтайнь, баян намтарыень гэршэлһэн фотозурагуудтайнь һонирхон танилсаа. Эндэ дэлгэгдэһэн зурагуудыень, аша басаган Алимагайнь хүдэлмэри-зурагуудые гэр бүлэнь һургуулидаа бэлэг болгон бариһан байна.

Аймагай 6 дунда һургуулинуудай түлөөлэгшэд – багшанар ба һурагшад 3 секцинүүдтэ хубааржа, жэнхэни буряад хэлэн дээрээ «Эхэ нютаг – эльгэн тоонто» гэһэн сэдэбтэ шүлэгүүдые, рассказуудые зохёожо, уран һайханаар зурагуудые зуража мүрысөөд, илагшад элирээ. Секци бүхэн наһанай 3 бүлэгүүдтэ хубааржа ажаллаа: 5-8 классууд, 9-11 классууд, ехэшүүл.  

Уран шүлэгэй «Уянгын найруулга» гэһэн секцидэ 12 хүн хабаадаа. Үльдэргын дунда һургуулиин 8-дахи ангиин һурагша Цыден Доржиев, Эгэтын-Адагай дунда һургуулиин 11-дэхи ангиин һурагша Сарюна Доржиева, Үльдэргэ нютагай багшын ажалай ветеран Ханда Сандаковна Доржиева гэгшэд өөрынгөө наһанай бүлэгүүдтэ тус тустаа түрүүшын һууринуудта гаража, уран хурса хэлээрээ илгараа. 2-дохи һууринуудта Нарһатын 1-дэхи дунда һургуулиин 8-дахи ангиин һурагша Соелма Дамбаева,  Нарһатын 1-дэхи дунда һургуулиин 10-дахи ангиин һурагша Гэма Санзаева, Иисэнгын дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багша Сэсэгма Владимировна Доржиева гэгшэд гараа. 3-дахи һууринуудые Түлдүүнэй дунда һургуулиин 5-дахи ангиин һурагша Янжима Ямпилова,  Үльдэргын дунда һургуулиин 10-дахи ангиин һурагша Туяна Будажанаева, Эгэтын-Адагай багшын ажалай ветеран Бутидма Цыбикжаповна Доржиева гэгшэд эзэлһэн байна. Энэ секцидэ хабаадагшад баян нугархай түрэл хэлэн дээрээ үгтэһэн темэдээ шүлэгөө тааруулан зохёожо, тэдэнээ уран зохидоор уншан хамгаалаа.

«Үгүүлэлтэ зохёол» гэһэн секцидэ 13 хабаадагшад байжа, тоонто нютагайнгаа байгаали, түүхэтэ газарнууд тухай зохёолнуудые бэшэжэ, дүнгүүдынь иигэжэ тодороо: Эгэтын-Адагай дунда һургуулиин 6-дахи ангиин һурагша Цырен-Дулма Цыбикжапова «Домогто һайхан нютагни»,  Иисэнгын дунда һургуулиин 11-дэхи ангиин һурагша Цыденова Бэлигма «Тоонто нютаг»,  Үльдэргын дунда һургуулиин тоо бодолгын багша Долгор Сандаковна Доржиева «Налгай аба эжын юрөөһэн нангин газар хэды һайхан бэ?..» гэһэн зохёолнуудые найруулан бэшэжэ, тус тустаа шангай нэгэдэхи һууринуудые эзэлбэд. «Эхэ нютаг – эльгэн тоонтоёо», тойроод байһан тала дайдаяа һайхашааһан Бата Жамбалов, Үльдэргын дунда һургуулиин 8-дахи ангиин һурагша, «Үлгы тоонто нютагнай» гэһэн зохёолтоёо Эгэтын-Адагай дунда һургуулиин 9-дэхи ангиин һурагша Амгалан Доржиев, «Түхэриг добо» гэжэ домогтой Бутидма Цыбикжаповна Доржиева гэгшэд 2-дохи һуурида гарабад. Харин 3-дахи һууринуудые өөрынгөө бүлэгүүд соо абаһан Нарһатын 1-дэхи дунда һургуулиин 8-дахи ангиин һурагша Соелма Цыбикова «Улхасаа тоонто эгээл сэнтэй», Түлдүүнэй дунда һургуулиин 9-дэхи ангиин һурагша Дарима Цыренова «Шэрэнги тухай домог» гэһэн нютагай домогуудые бэшээ. Иигэжэ үхибүүднай, ехэшүүлшье хадаа, түрэл хэлэнэйнгээ баялигые мэдэржэ, түүхэ домогоо, түрэһэн тоонтоёо түүрээжэ ябахань hайхан даа.

«Уран зурааша» гэһэн секцидэ эгээл олон хабаадагшад байба: 18 хүн зураха бэлигээ гэршэлээ. Эгэтын-Адагай дунда һургуулиин 6-дахи ангиин һурагша Пригнаева Сурэна, Иисэнгын дунда һургуулиин 11-дэхи ангиин һурагша Цыбенов Амгалан, Нарһатын 1-дэхи дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багша Дамбаева Цыжидма Доржиевна гэгшэд тус тустаа «Нуурай хажууда», «Түрэл дайда», «Намарай ой соо» гэһэн зурагуудые үгтэһэн сэдэбтэ зуража, өөр өөрынгөө бүлэг соо түрүү һууринуудые эзэлжэ, уран гартай байһанаа гэршэлээ. 2-дохи һууринуудые Нарһатын 1-дэхи дунда һургуулиин 8-дахи ангиин һурагша Балданова Бэлигма «Үүрэй сайлга», Үльдэргын дунда һургуулиин 11-дэхи ангиин һурагша Доржиев Солбон «Минии дуратай морин», Үльдэргын дунда һургуулиин ажалай ветеран Ширапова Долгоржаб Хандуевна «Хүдөө» гэһэн зурагуудые зурабад. Комсомолой дунда һургуулиин  5-дахи ангиин һурагша Стародубова Настя «Минии нютаг», Нарһатын 1-дэхи дунда һургуулиин 9-дэхи ангиин һурагша Раднабазарова Света «Адуулганда», Комсомолой дунда һургуулиин  буряад хэлэнэй багша Балданова Марина Сергеевна «Минии тоонто нютаг» гэһэн нэрэтэй зурагуудые зуража, тус тустаа 3-дахи hууринуудые эзэлһэн байна. Энэ секцидэ хабаадагшадта баһал дээрэ хэлэгдэһэн сэдэб үгтэжэ, эндээ һуугаад лэ, 2 сагай турша соо, тойроод байһан байгаалияа, элдэб үзэгдэлнүүдые обёорон хаража, адаглажа ябаһанаа хэрэглэн, яһалашье зохидшоохоор зурагуудые элдэб шэрэ будагуудые оруулан зураал даа. Энэнь ёһотойл зураашын бэлигтэй байһые гэршэлээ. Уг дамжан үгтэһэн бэлигээ зондоо дэлгэн, зураашын харгыда, зариманииньшье һаа, гарахань болтогой!

Энэ үдэрэймнай мүрысэгшэдэй ажал хүдэлмэриие сэгнэн, үрэ дүн гаргаһан жюриин түрүүлэгшэ уянгата лирик, Буряадай арадай поэт, сэтгүүлшэн Булад Намдакович Жанчипов байгаа. «Уянгын найруулга» гэһэн секцидэ Б. Н. Жанчипов, «Буряад-Монгол ном» гэһэн хэблэлэй түрүүлэгшэ Ж. Ч. Дымчикова, Үльдэргын дунда һургуулиин захирал Д. Ц. Галсанова гэгшэд, «Үгүүлэлтэ зохёол» гэһэн секцидэ буряадай элитэ уран зохёолшо Ц. Б. Цырендоржиев, Үльдэргэ нютаг тоонтотой поэтессэ Ц-Х. Р. Дарибазарова, багшын ажалай ветеран Ц. Ж. Нимаева гэгшэд, «Уран зурааша» гэһэн секцидэ ГБОУ СПО «БРПК»-гай уран зурагай багша, Россин уран зураашадай холбооной гэшүүн Ц. Д. Надагурова, Үльдэргын hургуулиин зурагай багша П. Ф. Климов, Ким Цыденовэй ехэ хүбүүн А. К. Цыденов гэгшэд томилогдожо, ехэ харюусалгата ажал ябуулжа, дүнгүүдые гаргаһан байнад.

К. Ш. Цыденовэй нэрэмжэтэ мүрысөөнэй дүнгүүдээр түрүү һууринуудые эзэлһэн хабаадагшадта 2000, 1000, 500 түхэриг мүнгэн шангууд дипломуудтайгаар барюулагдаа. Хабаадагша бүхэн үнэмшэлгэнүүдтэ, багша-хүтэлбэрилэгшэ бүхэн баярай бэшэгүүдтэ, зохёолшын рассказуудые хэблэһэн «Байгал» сэтгүүлдэ, зохёолшо тухай дурсалгануудтай «Буряад үнэн» hониной һүүлшын дугаарта булта хүртэһэн байнад. Эдэ ехэ мүнгэн шангуудай, дипломуудай, үнэмшэлгэнүүдэй, баярай бэшэгүүдэй спонсорнууд К. Ш. Цыденовэй хани нүхэр А. Ч. Цыденова, эсэгынгээ нангин дурасхаал мүнхэлһэн  үри хүүгэдынь гэр бүлэнүүдтэеэ болоно.

Мүрысөөнэй дүн гаргагдаһанай һүүлдэ тайзан дээрэ гаража үгэ хэлэхэ зон олон байгаа.

Тайзан дээрэ Ким Шогдоповичой басаган Виндарья Ринчиновна гаража, аба тухайгаа уярма һайханаар дурсажа, олон хүнэй зүрхэ сэдьхэл хүдэлгөө.

Тиихэдээ: «Энэ мүнөөдэр үнгэржэ байhан хэмжээ ябуулгымнай гол зорилго хадаа оройдоол манай абын дурасхаал hэргээгээд үлэхэ бэшэ, харин бурханай заяаhан богонихон  наhан соогоо эхилhэн аад лэ эсэстэнь хүрөөгүй гүнзэгы удхатай хэрэг ажалыень, тэрэнэй түсэб зорилгонуудые үргэлжэлүүлхэ зорилго табигдаhан юм. Хүүгэдые эхэ байгаалидаа, тоонто нютагтаа, түрэл хэлэндээ дуратайгаар хүмүүжүүлхэ, эдэ ойлгосонуудые тэдэнэй шуhа мяханда шэнгээхэ, хамаг гоё hайханиие обёоржо hургаха бодолыень тобойлгожо, мүнөө үедэ, мүнөө үеын залуу hүрэгтэ ойлгуулха, жэлhээ жэлдэ үргэлжэлүүлжэ байха найдалтай эхилэн hанаашалаа бэлэйбди», – гэжэ хэлэбэ. Удаань Эгэтын-Адагай ажалай ветеран, Россин Федерациин хүндэтэ ажалтан дурсалгын үгэнүүдые һонирхолтойгоор хэлэһэн байна. Ц. Н. Номтоевой бага хүбүүн Ж. Ц. Номтоев, «Үльдэргэ» ажахын түрүүлэгшэ Д. Ц. Галсанов, Үльдэргын нютагай захиргаанай толгойлогшо С. Е. Цыренов, Яруунын буряад хэлэнэй багшанарай бүлгэмэй хүтэлбэрилэгшэ С. Д. Дондокова гэгшэд мүрысөөн тухай һанамжануудаа хэлэжэ, үндэр хэмжээндэ үнгэргэгдэжэ байһан үйлэ хэрэг тухай баяр баясхалангаа мэдүүлээ. Уран зохёолшод Б. Н. Жанчипов, Ц. Б. Цырендоржиев, Ц-Х. Р. Дарибазарова, Ж. Ч. Дымчикова  гэгшэд баһал дурсалгын үнэтэй сэнтэй үгэнүүдые хэлээ, энэ хэдэн жэлэй хугасаа соо заншалта болгон үнгэргэгдэхэ ябуулганууд тухай, буряад хэлэеэ хүгжөөхэ, уран нугалбарииень алдангүй, баян хэлэн дээрээ хөөрэлдэжэ, харилсажа ябаял гэжэ уряалаа.

Хожомоо заншалта болохо түсэбтэй «Эхэ нютаг – эльгэн тоонто» гэһэн сэдэбтэ уран бэлигтэнэй мүрысөөндөө ондоо аймагуудай хүүгэдые урия гэһэн дурадхал айлшаднай оруулба.