«Угай табилан удхатай,
Урма, охин бэлигтэй,
Гуурhа, саарhа, номуудтай
Ибиин одхон хүбүүн…» Жорж Юбухаев урдуураа нарhан
тужатай,Хамар-Дабаан, Саяануудай хоорондуур түргэлэн уруудаhан Эрхүү голтой зүрхөөрөө нэгэн Тооро нютагта түрэhэн, энэ дэлхэйн зурхайта табилангаар, эсэгын заяагаар эхын шуhанhаа эхиеэ абажа түрөө. Энэл тоонто нютагтаа зүлгэ ногоогоор хушагдаhан үргэн томо хорёо соохоно соо хара набтархан соол-гэртээ Жорж Долгорович ажаhууна. Уран зохёолшын гэр музей мэтэ, ханадань баярай бэшэгүүд, урданай фотозурагууд үлгөөтэй, стол, таг дээгүүрнь хуушанай, шэнэ номууд, гар бэшэгүүд…Yдэртөө гэртэхи газаахи ажалаа хээд лэ, сүлөөдөө сэдьхэлэй баяр – шүлэгүүдээ зохёоно…
Шүлэгүүдээ бэшэжэ, бэшэжэ,
Гэшхүүр дээрээ гаража hуугаад,
Шэдитэ орон Хангайда уншажа,
Тэшүү, хальтирууень заhааб.
Шарайгаа Байгаалим хурсадхажа,
Шагнаархана, аалин намдуу.
Намайгаа, үриеэ тэдхэжэ,
Нааршаан, бэлэглэнэ дуу…
– Мүнөө hуужа байhан соолни 1907 ондо баригдаhан, энэ ханадаа хүндэтэ зонойнгоо фотозурагуудые үлгөөд байгшаб. Нютагайнгаа библиотекэ ошожо, ном абажа уншадагби.
– Мүнөө хэниие уншанат?
– Хирэ-хирэ болоод лэ «Будулайе» уншадагби. Гол герой хүнэй hанал бодол, сэдьхэлэй мэдэрэл минии мүнөөнэй байдалда, hанаанда тон лэ тааруу гэжэ hанагшаб.
– Танда хэн Жорж гэжэ нэрэ үгөөб?
– Минии иибии эрдэм hургуулигүй байгаа, «Ю» үзэг бэшэжэ гараа табидаг байгаа. Yнэмшэлгэ абахаяа ошоходонь, сельсоведтэ hууhан Данзан Цыбикович Шутунов гэжэ ехэ ном уншадаг хүн Жорж Сандын «Собор Парижской богоматери» гэжэ ном уншажа байгаад: «Хая, Долгор, мүнөө Жалсан гэжэ нэрэшни балай hайхан бэшэ, Жорж гэжэ нэрэ үгэе» – гэжэ хэлэhэн гэдэг. Тиихэдэнь хүдөөгэй эхэнэр, hаалишан: «Зай, тиихэл болоо бэзэбди» – гээд зүбшөөлөөүгэhэн юм ха. Түрүүшынгээ ном гаргаад ябахадамни, Данзан Цыбикович хэлээ бэлэй: «Харыш, шамайе писатель болохо гээд лэ Жорж гэжэ нэрэ үгөө бэлэйб» – гэжэ хэлээ hэн. Энэ наhандаа би бүхы юумэ үзөөб, харааб, хорин хоёртой хүбүүгээ алдааб, тиибэшье шүлэгүүдни намаяа абардаг,– гэжэ Жорж Долгорович хэлэнэ. Жорж Юбухаев Тоорын дунда hургуули дүүргээд, сэрэгэй албандаябажа ерээд, нютагтаа олон жэлэй туршада хүдэлөө. Анханhаа журналист болохо хүсэлтэй Жорж Юбухаев Москвада hураhан, теэд залуугай эндүү гэхэ гү, гэртээл яаран, hанан, hургуулияа орхижо, Түнхэнөө,.. Түнхэнөөл бусаhан…
Түнхэнөө, Түнхэнөөл
Түергэн бусаhайб даа,
Түрэлөө, нүхэдөө,
Танил гансаяа золгоhойб даа.
Хэрэнээ, Моондоёо
Һанан, hанан ябаналби.
Шанаа, Галба, Тоороёо
Шадал соохоноо магтаналби.
Түнхэнөө, Түнхэнөөл,
Түргэн хүрэhэйб даа,
Таабайдаа, теэбидээ
Торгон хадаг бариhайб даа.
Зyyн-Мүрэнөө, Хужартаяа
Зүүдэндээ мананалби.
Хонгор-Уулаhаа, Аршаанhаа
Хүртэжэ hэринэлби.
Сайбар Саяан Хаамни
Сахюусанда харалса,
Сарюун омог хүбүүншни
Сагай үлзыдэ тэхэрихэб.
Бүүхэн намдаа гомдоорой,
Буурал Түнхэн таабаймни.
Буудал намдаа бэлдээрэй
Бурхантайхан хангаймни.
Түрэл нютагтаа хүдөөгэй хамаг ажал хэжэ байhанаа, мүнөө сагаар болобол, оройхон, дунда hургуулияа дүүргээд, хэдэн жэлэй үнгэрhэн хойно ерээдүй поэт Буряадай багшанарай дээдэ hургуулида орохо заяатай байгаа. Һүүлээрнь залуу багша гэр бүлэтэеэ Захааминай аймагай Сахир нютаг ошожо, буряад хэлэ заажа эхилээ…
Сахилзаад зүүдэндэмни мүнөөшье,
Сахир нютагни оршодог.
Сэнхир уула, гүбээнүүдшье
Сэлмэг налгайгаар харагдадаг.
Сахир голхон, багашье hаа,
Сэхэ холо руу зоридог.
Сэнтэй нүхэд Сахирта олон даа,
Сээжэ зүрхэнэйм баян хэшэг.
Хоёр дабхар hургуулиин
Эрид гэшхүүр дабаhайб.
Хүүгэдынь hуранхай, гуулин
Хонхын абяанда абтанхай.
Табадахи класста hуража байхадаа, уран үгын аялга тааха зорилготой Жорж Юбухаев шүлэг бэшэжэ туршаа. Удаань аймагайнгаа «Саяан» hониндо шүлэгүүдээ толилуулаа. Тэрэ үедэ Түнхэнэй аймагай уран зохёолшод гэжэ олон, бултанда мэдээжэ болонхойнууд. Тиимэhээ аха захатанай дэмжэлгэ саашанхи зохёохы замдань ехэ нүлөөүзүүлээ. Нэгэтэ Даши Дамбаев Түнхэнэй аймаг ерэжэ,аймагай залуу уран шүлэгшэдэй найруулгануудтай танилсахадаа, Жорж Юбухаевай шүлэгүүдые уран шүлэгшэнэй сэдьхэлтэй, уянгатай гэжэ тэмдэглэhэн байна.
– Жорж Долгорович, зохёолшон болохоб гэжэ hанаа hэн гүт?
– Бурханhаа байгаа даа. Табадахи класста hуража байхадаа, нюусаар нэгэ хэды эреэлдэг hэмби. Тиихэдэ Түнхэнэй уран зохёолшодой нэгэдэлдэ Балдан Ябжанов, Лопсон Тапхаев, Борис Сыренов болон бусад шанга, мэдээжэ зохёолшод байгаа. Эжымни «Саяан» газетэ захигша hэн. Тэндэ шүлэгүүдые уншаад, би баhал шадаха байхаб гэжэ hанаад лэ, бэшэжэл байхаш. Нэгэтэ Балдан Ябжанов манай hургуули ерээ, би шүлэгүүдээ харуулааб, магтаа бэлэй намай. «Жора, ши бэшэхэ хүнши» – гээ hэн. Һүүлдэнь, нэгэ хэды болоод,үшөө харуулхадамни, «Ай, шимнай Лопсон Тапхаевhаа hайнаар бэшээлши» – гэжэ байгаад хүхеэгээ, тиихэдэнь урмашан, бэшэжэл, бэшэжэл байхаб.
Би баянhаа баян хүнби,
Буряад хэлэнэйнгээ уянга шэнгээhэмби.
Бурхан баабайн юрөөлтэйлби,
Бэшэхэ, дуулаха шэдитэйлби.
Би баянhаа баян хүнби,
Буурал наhанайнгаа эзэнби.
Бүргэд, нашан нүхэдтэйлби,
Yргэн дүнгэхэ инаг нэгэнтэйлби.
Буряад хэлэнэйнгээ уянга шэнгээhэн шүлэгшэ Жорж Юбухаев долоон номуудай автор. «Яаруу сагаа дууряаhан, наhанаймни хэрэг – долоон номуудни» – гээд шyлэг соогоо бэшэhэн байха. Эдэ шүлэгүүдынь мүнөө жэл хэблэгдэн гараха. «Буряад шүлэгэй далай» гэhэн буряад уран үгын антологи соо оронхой. Энэ ехэ суглуулбариин проектын хүтэлбэрилэгшэ, түүхын эрдэмэй доктор Ардан Ангархаев Жорж Юбухаев тухай иигэжэ хэлэнэ:«Эгээ баян, элбэг эдеэшэг сагта, октябриин 9-дэ энэ дэлхэй дээрэ мүндэлhэн Жорж Юбухаев мүнөө жэл 64-тэй болохо. Түрэл дайдаяа магтан, үелhэн нүхэдөө, эжыгээ дурсан, хүнэй хуби заяан тухай бодомжолжо, оршон байгаалияа, ажабайдалаа уран үгөөр шэмэглэнэ.
Намар түрэхэ табилан
Намда хэниинь даадхаа hэм?
Таатайхан хүлөө забилан,
Тарни уншадаг ламахай гү?
Намар түрөөб, намар,
Наратай hэн гү, али бүрхэг?
Эдеэшэhэн шэниисэ, hамар –
Эгээн баян, тарган саг.
Намарай шэнжэ
Намда бии,
Сэдьхэл, бодолоороо
Уймаршье хүм.
Намарай шарай
Намда бии,
Наран шэнги толорхошье,
Уйдахашье хүм.
Намарай сэдьхэл
Намда бии,
Шара хагдан, шара наран сэсэгээр –
Харагдадаг хүм…
Тэнгэриин хаяа хадхаhан саhан мүнгэн малгайтай уула мундаргануудтай, газар дороhоо бурьялhан аршаан булагуудаар баян, үзэсхэлэн hайхан байгаалитай Түнхэн нютагта Буряадай арадай поэт Жорж Юбухаев уян хурса үгөөр угалзатуулна ажабайдалаа…
