Дарханай тоонто
Жигжит Баясхаланов Агын тойрогой Дульдаргын аймагай Зүдхэли нютагhаа гарбалтай юм. Эхэ эсэгэнь, Цындыма Нордоповна, Баир Батодоржиевич хоёр залуудаа Алхана нютаг хүдэлхөө ошоhон байгаа. Агууехэ Алхана хадын бооридо абынгаа нэрэ обогые алдаршуулха гурбадахи хүбүүн мүндэлhэн юм. Һургуулида орожо, шадаха соогоо шаби болоод шармайжа ябатарнь, гэртэхидынь хизаарайнгаа “түб” Агынгаа түб руу дүтэ болохомнай гэжэ, Ага тосхоной ойро оршоhон Амидхааша hуурин зөөгөө бэлэй. Амидхааша – бурханай газар гэлсэдэг. Агын буряадуудай ами, hүлдыень үргэhэн Агын дасаниие тойрон тэрэ нютаг бии болоhон юм, тиихэдэ тэндэхи хүнүүд түрэхэhөө бурханhаа адистайбди гэжэ ехээр омогорходог байна.
Уран хүн угhаа табисууртай
Угhаа угта, шуhанhаа шуhанда гэлсэгшэ. Хүнэй абари занhаа эхилээд, маяг түхэл, hайн, муунь, бэлиг шадабаринь – хуу бултадаа угаараа дамжан ерэдэг. Илангаяа уран зураашан, дархан хүнүүдэй бэлиг элинсэгүүдhээ дамжаад лэ үри hадаhанда буудаг ха юм. Жигжидэй эсэгэ Баир Батодоржиевич уран гартай, ямаршье юумэ бүтээжэ, дархалжа шадаха аргатай, мүнгөөршье, модо шулуугааршье гоё бүтээл урлаха аргатай хүн юм. Тэрэнэй нарин гарай бэлиг хүбүүндэнь хүрэхэhөө гадна, эсэгэнь хүбүүнэй багаhаа юумэ урлан бүтээхэдэнь ходо дэмжэжэ, туhалжа, зүб ухаа заажа байдаг hэн. Баир Батодоржиевич олон жэлнүүд соо hургуулида ажалай хэшээлэй багшаар, олониитын мэдээсэлэй хэрэгсэлнүүдтэ сэтгүүлшэнээршье хүдэлhэн юм. 90-дэхи онуудай хүлгөөтэй сагай ерэхэдэ, “Шэмэг” гэжэ кооператив эмхидхэжэ, уран дарханай, зэбсэгэй, гэр бараанай зүйлнүүдые бүтээжэ захалаа. Дарханай ямаршье зэбсэг гэртэнь элбэг байдаг hэн. Тиимэhээ Жигжит бүри бага наhанhаа, абаяа hажаан, дархалжа эхилээ.
– Хүбүүмни hургуулиин байхадаа эхэнэрэй гоёолто мельхиороор дархалжа, 150 солхообоор худалдажа, түрүүшынгээ олзо олоhон юм, харин бүри жаахандаа гуулин проволокоор бэhэлигүүдые дархалаад, дүү болон хүршэ басагадаа урмашуулдаг hэн, – гэжэ уран дарханай эсэгэ энеэбхилэн хөөрэнэ.
Буряад дархадай шаби
Бүхэли үдэрөөр эсэнгүй урладаг хүбүүгээ эсэгэнь тусхай мэргэжэлдэ hургаха гэжэ хото руу эльгээhэн юм. Юhэдэхи классай hүүлээр тэрэ Улаан-Үдэ хотын 24-дэхи гимназида ороо. Буряад ороной суутай мүнгэшэ дархадые hургажа дали ургуулhан, дарханай шэдитэ хүсэ үгэhэн суутай багшанар Жигжидые hургаа. Тэрэ үедэ Исток hууринда дархашуулай мастерской хүдэлдэг hэн. Дарханай мэргэжэл дээшэлүүлжэ, залуу хүбүүн бүхэли үдэрөө тэндэ үнгэргэдэг байгаа. Наhандаа золгоhон, урлалда hургаhан буряад уран дархадаа Жигжит ходо hанажа, үндэртэ үргэжэ ябадаг. Нютаг дээрээ үлөөшье хадаа тэрэ бэрхэл, суутай дархан болоод ябаха байгаа. Теэд залуу хүбүүн эрмэлзэл ехэтэй, бүрил саашаа hураха, мэргэжэлээ, уран дарханай шадабари бүри үндэртэ гаргаха зорилготой hэн.
Түрүүшын ехэ бүтээл
Жигжит Баясхаланов арбан найматай байхадаа түрүүшын ехэ бүтээл – “Хранитель ” гэжэ гарнитур хэhэн байна. Тэрэ ажалаа мүнөөшье болотор эгээ хүндэшье, хүндэтэйшье ажалнуудай нэгэн гэжэ тоолодог. Тэрэ хадаа Чингисхаанай дүрэ зурагдаhан хайрсагтай. Тэрэниие нээхэдэ хуй соонь хадагалаатай хутага, харин дээрэнь hэлмэтэй, hуртай, буряад арадай хубсаhа үмдэнхэй сэрэгшэн байдаг. Хубсаhан дээрэхи намирга хуягынь ехэ наринаар хэгдэнхэй юм. Тэрэ бүтээлыень Агын тойрогой захиргаан худалдажа абаад, Сергей Мироновта бэлэглэhэн юм.
Дарханиие далижуулха hуралсал хэрэгтэй
Гимнази дүүргээд, Жигжит наhанайгаа шухала шиидхэбэри абажа, 2004 ондо Санкт-Петербург ошоо. “Межов” гэhэн мастерской-студидэ ажалшанаар орожо, найман жэлэй туршада hэтэ хүдэлөө. Тэрэ студи гүрэн соо суутай юм. Үндэр шантай хутага болон, бэлэглэхэ hэлмэ гэхэ мэтэ эрын зэбсэгүүдые бүтээдэг мастерскойдо бэлигтэй дархашуул хүдэлдэг. Тэдэнэрэй шаби боложо ороод, hүүлшын жэлнүүдтэ ахалагша дархан болотороо ургаа. Жигжит Баясхаланов ажалдаа Европын урлалай түрүү технологи хэрэглэнэ. Сагай ошохо бүри тэрээнhээ үлэнгүй, урагшаал алхалха ёhотой гэжэ тэмдэглэнэ. Харин уран дарханай саашадаа урагшатай ажаллахын түлөө баhа hуралсал шухала. Залуу дархан сүлөөтэй сагтаа музейнүүдээр ябажа, суутай уран hайхан урлалнуудтай танилсадаг, мэргэжэлээ дээшэлүүлхэ гэжэ хододоо шэнэ юумээр hонирхожо, hуража, анхаржа, шэнжэлжэ байдаг юм. Бүхы дэлхэйн арадуудай зэбсэгые ойлгодог, янза, илгааень мэдэдэг. Иимэ ажалда ехэ тэсэбэри хэрэгтэй, ажалаа хахадтань хаяха бэшэ, хэды хүндэшье hаань, дүүргэжэ шадаха тэнюун зан, тэсэбэри шухала. Гоё hайханаар зурахын хажуугаар, зүб тооложо, саашанхи алхамаа тооложо хаража шадахань баhал шухала.
Өөрын урлалай түб – Алтарганын hүүлээр
Хэды hайнаар, олзотой, урматай хүдэлжэ байбашье, үмсын лэ ажал ябуулха гэжэ нангин hанаан Жигжидтэ хододоо байhан юм. Өөрын урлалай түбтэй боложо, түрэл арадайнгаа жэнхэни зэбсэг дархалха гэhэн нангин hанаагаа Агада үнгэрhэн “Алтарганын” hүүлээр бэелүүлжэ шадаа. 2012 ондо бүгэдэ буряадай hайндэр Агада үнгэрөө. Тэндэ уран дархан хабаадажа, үзэсхэлэнтэ hайхан хутануудые олондо харуулжа, үзэмжын “Мүнгэн хун шубуун” гэhэн шухала шанда хүртөө. Тэрэ бүтээл эрэ эхэнэр хоёрой харилсаанай эхин hүлдэ харуулhан – мүнгөөр, сапфир болон үнэтэй сэнтэй ногоон, шара, хүхэ шулуунуудаар гоёолтотой. Нэгэ хутага бүтээхын түлөө гурба hара толгойгоо үргэхэ сүлөөгүй хүдэлhэн юм. «Алтарганын» удаа уран дархан «Жигжит Баясхаланов» гэжэ өөрын мастерской байгуулаа. Мүнөө тэрэ мастерскойдо олон бэлигтэй уран зураашад, дархашуул хүдэлнэ.
Зэбсэг бүри өөрын удхатай, түүхэтэй
Мүнөө сагта уран дархан хутагануудай хажуугаар ташуур, гааhа, hур гэхэ мэтэ буряад арадай жэнхэни бүтээлнүүдые урлана. Уран дарханай эсэгэ Баир Батодоржиевич мүнөө суутай болоhон хүбүүндээ бүхы аргаараа туhалжа, харгыень заажа байдаг юм. Буряад арадай зэбсэгэй гоёолтонуудай үльгэр домогто удха хөөрэжэ, миин зэбсэг бэшэ, үе бүринь гүнзэгы удхатай юм гэжэ ойлгуулжа байдаг. Жэшээнь, хутагануудай хажуугаар дархан буряад ёhоор ташуур дархална. Тэрэ хадаа ташуур миин ташахын юумэн бэшэ, харин ноён, баатарлиг, бүхэ, ёстой эрэ хүнүүдэй засаг харуулhан тэмдэг болоно. Ташуураар ганса ташадаг бэшэ, харин тэрэнэй хүсөөр дайдада ушардаг муу хүсэл, атаархал, жадха, хараал гэхэ мэтэ дайсанай муу hанаанай хүсэ дарадаг удхатай.
– Муу ёро хараhан хүнэй урдаhаань гү, али хойноhоонь ташуураар агаар сохижо мууhаа зайладаг урданай арга бии, – гэжэ дарханай эсэгэ хөөрөө hэн.
Түрүүшын ташуур зундаа үнгэрhэн “Бүхэ барилдаанай” мүрысөөнэй гол шагнал болоо hэн. Буряад малгайн оройн гоёолто “дэнзэ” миин гоёолто бэшэ, харин тэнгэриин гүн харуулhан, хүнэй толгойн оройhоо эхилжэ амин бэеые хамгаалhан удхатай юм гэжэ тэрэ баhал хэлэнэ бэлэй.
Буряад ороноо, түрэл арадайнгаа бэлиг, үзэсхэлэнтэ урлалые баруун зүгөөр суурхуулhан залуу дархан Жигжит Баясхалановта дэлхэй дээрэхи ори гансахан Буряад үнэн hониной зүгhөө hайн hайханиие хүсэнэбди!
