Хоридохи зуун жэлэй хорёод онуудай үе. Энэл үедэ буурал Буряад орон дайдаарнай ехэ хүлгөөтэй байдал тудаhан гээшэ. Энэ байдалhаа зайлажа, Хори, Ага, Сэлэнгэ, Баргажан, Онон, Бооржо, Үлирэнгэ нютагуудай хэсэг буряадууд 1918 оноор Монгол уласай болон Хитадай Хүлэн-Буйрай нютаг дайдаруу зөөжэ шэлжэhэн түүхэтэй.
Шэнэхээн нютагай эртэ үеын түүхэ тобшолон зураглажа, хилэ дабажа нютагжаhан зоной дабшан гараhан ажамидаралай дабаанууд тухай Санжаа-Ешын Сэмжэд дэлгэрэнгыгээр хөөрэнэ.
Шэнэхээн нютагай түүхэдэ ороhон аша габьяатай түрүүшүүл, үндэhэн соёлоо, ёhо заншалаа нангинаар сахижа, наринаар абажа ябаhан ажаhуугшад шэнэ номой гол геройнууд болоно. Сэмжэт эгэшын hаял Буряад орон нүүжэ ерээд байхада иимэ удхатай ном бэшэхыень тэрэ үедэ Бүгэдэ Буряадай үндэhэн соёлой эблэлэй юрэнхылэгшэ байhан Бата Баяртуев дурадхаhан байгаа. Тиин 2006 ондо түрүүшынгээ ном бэшэhэн хойноо, удаань, энэ номойнгоо материалнууд дээрэ үндэhэлэн нэмэлтэ оруулжа, Буряадай Соёлой министерствын дэмжэлгээр «Шэнэхээн соёлой ундарал» гэжэ номоо шэнээр хэблүүлэн гаргаба. «Ундарал» гэжэ үгэ булагай уhанай таhалдангүй үргэлжэ бурьяалан гаралгые хэлэдэг гээшэ. Хаанашье ажамидархадаа угсаата араднай hуургули hудар, эрдэм шудалха эрмэлзэтэйгээр үхибүүдээ hургадаг байhан. Шэнэ газарта байрлахадаа, буряадууд энэл зориг хүсэлөө урдаа табиhан, тиигэжэ угсаата арадаймнай заншал гуримууд, үндэhэн хэлэмнай түүхын тооhондо дарагдашангүй, үеhөө үе дамжан мүнөө хүрэтэр ерээ бшуу даа, гээд номой автор Санжаа-Ешын Сэмжэд hанамжална.
Бүхы наhаараа багшалhан, эдиршүүлдэ физикэ зааhан багшада Сэмжэд гэжэ нэрэ дэмы үгтөөгүй байhан байха. «Сэмжэд» гэhэн нэрэ түбэд хэлэнhээ оршуулхада «Боди сэдьхэл хүдэлгэгшэ» гэhэн удхатай. Нэрэеэ даажа, элинсэг хулинсагайнгаа уг баялиг уламжалан залгуулжа ябаhан багша энэ түүхэтэ ном бэшэжэ, дээдэ үеынгөө зоной нэрэ ёhотойл хэтын хэтэдэ мүнхэрүүлбэ ха юм.
Үндэр уулын оройгоор үүрэй туяануудай мандан байхые балшар багаhаа шэртэн хараhаар, Сэмжэд эгэшэ мүнөө 72 наhатай болобо.
Шэнэхээндэ оршожо тогтониhон буусамни бии.
Шэнэхээндэ hүр hүлдэтэ абамни бии.
Шэнэхээндэ hүн сэдьхэлтэ эжымни бии.
Шэнэхээндэ энхэргэн хайратай үхибүүдни бии – гээд бэшэhэн
уран үгэнүүдэй автор Сэмжэд эгэшэ, уг удамаа дурдан, иигэжэ хөөрэнэ.
Айлай үргэмэл ганса басаган гурба наhатайдаа эжытэеэ үлэжэ, гүрэн доторой ехэ дайнай хүлдэ дайрагдажа, сагай хатуу, хүндые үзэбэшье, Агын дасанай лама байhан абынгаа «…ном эрдэм шудалжа, баруун тээшээ ошожо шадаал hаа, мүргэл хэжэ үзөөрэйгты» – гэhэн захяае эжы басаган хоер бэелүүлжэ шадаhан байна. Хоер hарын туршада ябагаар ябажа Лабрам сүмэ хүрэhэн. Саашадаа Сэмжэд эгэшын эжы хони, адуу хаража, зондо уранаар хубсаhа оёжо, басагаяа эрдэм hуургуулитай болгоо.
Буряад арадайнгаа агууехэ hүлдые үргэжэ, арьбадхажа, дэлхэйн олон тоото арадуудай дунда түрэл эхэ хэлэеэ, заншалаа алдаагүй байhан Шэнэхээн буряадуудай дунда үндыhэн Сэмжэд эгэшэ арадайнгаа ёhо гурим hайн мэдэхэ, сахижа ябадаг юм. Мүнөөшье уран наринаар үндэhэн дэгэлнүүдээ оёhон зандаа...
