Шагай наадан бүри эртэ сагhаа арадаймнай дунда айхабтар дэлгэрэнги байгаа. Хониной шагай хүүгэдэй нааданда ехэ үүргэ дүүргэдэг байhан, тэрээгээр наададаг наадануудыньшье олон байhан юм. Ябан ошон, элдэб эсын hонирхолтой наадануудай болон нааданхайнуудай дэлгэрхэдэ шагай наадан бага багаар хойшоо гаража захалаа, тиихэдэ сэнхир дэлгэсэй хүгжэлтэ мүн лэ горитойхон нүлөө энээндэнь үзүүлhэн гээд шэнжэлэгшэд хэлэhэн байдаг.
Хүүгэдэй шагайгаар элдэб наада дуратайгаар наададаг хада айл бүхэн хэдэн үе дамжан суглуулhан олон шагайтай байдаг hэн. Хэнэйхи хэды шагайтайб гэжэ хүүгэд хүршэ айлнуудайнгаа шагайн тоо мэдэхэ ябаа. Айл бүхэнэй тугал туулмагтай шагай харахада, үни удаан саг соо нааданда элэжэ, алтан шара болошоhон, нүүргэдэhэндэ, сэсэгэй намаада, hонгинын набшаhанда гү, али шэнэhэнэй холтоhондо бусалгажа, хүрин улаан, хара хүрин, алтан шара болгожорхиhон байха. Газаа хээрэ удаан байжа, саб сагааншье болошоhон хүнгэхэн шагайнуудhаа гадна, түүхэйшэгээр сэбэрлэгдэhэн шэлдэн хүндэ шанартай шагайнууд байха. Томо, жэжэ, хүндэ, хүнгэн – ямаршье шагай нааданда єєрын онсо үүргэтэй. Хүхюу хүүгэд суглараад, шагайгаар наадахаа дүхэриглэн hуухадаа, юу наадахаяа зүбшэн шиидхэхэ. Наадагшадай тооhоо, наадаха сагhаа дулдыдажа, наадаха наадаяа олохо. Шагайн нааданууд булта hонин.
Шагайнуудай буудал табан янзын түхэлтэй, тэдэнээ табан хушуу малнууд болгон нэрлэдэг, Бүхыгєєд унаhан шагайе «хонин», хонхойгоод унаhыень «ямаан», жэгдэ талаараа зогсоhыень «морин», хээтэй хажуугаараа зогсоhыень «үхэр», соройн бодоhыень «тэмээн» гэжэ нэрлэжэ болоо. «Бүхэ», «Хонхо», «Морин», «Үхэр», «Тэмээн» гэhэн нэрэтэйшье байха, нютаг нютагаараал халта илгаран hагад нэрлэхэhээ гадна, нааданай гуримууд ехэнхидээ адлинууд лэ байhан юм ха. Мүнөө үедэ тиимэ ехэ хурданаар дэлгэрээшьегүй hаа, эндэ тэндэ наадажа захалаа, энэ наадан олоной hонирхол татадаг боложол байнал даа.
Нааданда оролсохо зургаатайhаа дээшэ наhатай зон үндэhэн хубсаhаяа үмдөөд хабаадаха, хоёр янзын мүрысөөнүүд наhанай илгаатай байха: Хүүгэдэй дунда (6-тайhаа 14 хүрэтэр), ехэ наhатайшуул 15 наhанhаа дээшэ.
Мүрысөөнэй нэгэдэхи янза – «НЯҺАЛАЛГА». Эндэ ехэ наhанай эрэшүүл, үхибүүд наадаха. Нүгөөдэнь – «ШҮҮРЭЛГЭ». Эндэ ехэ наhанай эрэшүүл, эхэнэрнүүд, тиихэдэ хүүгэд хабаадаха.
Хабаадаха эрхэдэ хүртэхэ гээшэ түлбэритэй: хүүгэд 150 түхэриг, ехэ зон – 350 түхэриг мүрысөөнэй жасада оруулха.
Илажа тодорhон зондо шагналнууд гардуулагдаха, аhан ехэ шагнал – амиды хонин байха. Татьяна Базыровна түрүүтэй Матхановтанай гэр бүлэ энэ шагнал өөр дээрээ даажа абаа гэжэ онсолхо шухала.
Наадан тушаа асуудалнууд гарахадаа болохо, 222-818; 222-537 дугаарай утаhануудаар холбоо тогтоожо асуугаарайт.
