«БУРЯАД ХЭЛЭНЭЙ ЕРЭЭДҮЙ». УЛАСХООРОНДЫН БАГА ХУРАЛАЙ ТОГТООЛ
Хэлэнэй гайхамшагта баялиг болохо олон тоото нютаг хэлэнүүдые алдангүй үлээхын тула буряад-монгол арадай бүгэдэ Буряадай дэбисхэр дээрэхи угууд болон отогуудта хоорондоо харилсаха таарамжатай арга нүхэсэл байгуулха гэхэ гү, али буряадууд хоорондоо гансал буряад хэлэн дээрэ хөөрэлдэхэ ёhотой.
Улаан-Үдэ хотодо буряад хэлэ түрэл хэлэн гэжэ шудалха (Буряадай нэгэдэхи лицей-интернат дээрэ нэмэлтэ болгожо) тиихэдэ буряад хэлэ hуралсалай хубида гэжэ (эхин hургуулида үзэхэ гол номуудаа буряад хэлэн дээрэ үзэжэ) шудалха юрэнхы эрдэмэй hургуулинууд болон эрдэмэй нэгэдэлнүүдые байгуулха хүдэлмэри түргэдхэхэ тухай Буряад Республикын Засаг газарта болон Буряад Республикын Арадай Хуралда дурадхаха.
Буряад Республикын 1992 оной июниин 10-най №221-XII дугаарай «Буряад Республикын арадуудай хэлэнүүд тухай» Хуулиин 14, 15, 16-дахи зүйлнүүдэй үндэhөөр үйлэдбэринүүдэй, эмхи зургаануудай нэрэнүүд, тиихэдэ гүрэнэй болон ниитын эмхи зургаануудай тамганууд болон тогтомол удхатай дансанууд буряад болон ород хэлэнүүд дээрэ бэшэгдэдэг. Нютагуудай, гудамжануудай, талмайнуудай нэрэнүүд буряад болон ород хэлэнүүд дээрэ бэшэгдэдэг. Нэрэ, сэн зааhан хабтагайнууд, соносхолнууд болон бусад бэшэмэл бэшэ мэдээсэлнүүд республикын гүрэнэй хэлэнүүд дээрэ хэлэгдэдэг ба бэшэгдэдэг. Буряад Республикын үйлэдбэринүүдтэ гаргагдажа байдаг үрэ бүтээлнүүдэй нэрэнүүд буряад болон ород хэлэнүүд дээрэ заагдаhан байха.
Бага хурал бөөнөөр болон жэжэ худалдаанай «Хозяин» - «Эзэн», «Абсолют» - «Аhан эрхим» гэhэн түбүүдэй Буряад Республикын 1992 оной июниин 10-най №221-XII дугаарай «Буряад Республикын арадуудай хэлэнүүд тухай» Хуулиин эрилтэнүүдые дүүргэлтын талаар дүршэлые дэмжэн тэмдэглэнэ.
Буряад Республикын Засаг газар, республикын аймагуудай, мүн Улаан-Үдэ хотын Захиргаануудай толгойлогшод «Буряад Республикын арадуудай хэлэнүүд тухай» Хуулиин эрилтэнүүдые дүүргэн хүдэлхэ гэбэл:
– тусхайта болон гүрэнэй ниитын эмхи зургаануудта (тэрэ тоодо hуралсалай эмхинүүдтэ, үзэсхэлэн дэлгэдэг, зүжэг, наада табидаг газарнуудта, соёлой гуламтануудта, эмнэлгын газарнуудта, үбшэнтэдые хүлеэжэ абадаг болон бусад газарнуудта) соносхолнууд болон зааhан хабтагайнуудые буряад хэлэндэ оршуулжа, хоёр хэлэн дээрэ харуулха;
Буряад Республикын Засаг газар, республикын аймагуудай, мүн Улаан-Үдэ хотын Захиргаануудай толгойлогшод «Буряад Республикын арадуудай хэлэнүүд тухай» Хуулиин эрилтэнүүдые дүүргэн, буряад киногой ажал ябуулагша Солбон Лыгденовэй буряад хэлэ дэлгэрүүлхэ ба хүгжөөхэ талаар оролдолгонуудые, «Заахан@Бэрхэ» гэжэ буряад хэлэ үзэхэ хүдэлөөе (эмхидхэлшэнь Данзанова Янжина Александровна), «Этигэл» гэжэ ород-буряад, буряад-ород сахим толи байгуулгые (согсологшо Баир Дармаев) дэмжэхэ.
Шэнэ үгэнүүд болон нэрэ томьёонуудые буряад хэлэндэ оршуулха даалгабарита нюурнуудые, тэдэнэй бүридэлдэ буряад хэлэнэй багшанарые оруулан, байгуулха дурадхал оруулха.
Республикын аймагуудай Захиргаануудай, Улаан-Үдэ хотын Захиргаанай толгойлогшонорто дурадхал оруулха гэбэл:
– hургуулиин наhа гүйсөөгүйшүүлэй hуралсалай эмхинүүдтэ (сэсэрлигүүдтэ) буряад хэлэ үзэхэ хүүгэдэй бүлэгүүдые байгуулха, тиихэдээ тэдэниие буряад хэлэн дээрэ хүмүүжүүлхэ ба hургаха арга нүхэсэл байгуулха;
– хүүгэдэй зунай амаралтын газарнуудта тон лэ нэгэ нютагhаа сугларhан хүүгэдые «буряад хэлэндэ нэбтэрүүлхэ» тусхай шэглэлтэй халаануудые байгуулха;
– «Заахан@Бэрхэ» гэжэ буряад хэлэндэ hургаха хүдэлөөнэй дүршэл хэрэглэн, аймагай түбүүдтэ, hууринууд болон хотонуудта буряад хэлэ шудалха бүлэгүүдые байгуулха.
Буряад Респубдликын hуралсалай болон эрдэм ухаанай яаманда дурадхаха гэбэл:
– буряад хэлэ шудалха онол аргануудые нютаг хэлэнүүдые хараада абан байгуулха;
– гол түлэб буряад яhатанай ажаhуудаг нютагуудта буряад хэлэ hуралсалай хубида үзэдэг эхин hургуулиин ангинуудта үзэдэг бүхы номуудые буряад хэлэндэ шата шатаар оруулха түлэбэй бэелүүлгые түргэдхэхэ;
– гол түлэб буряад яhатанай ажаhуудаг нютагуудай юрэнхы эрдэмэй hургуулинуудта хүүгэдые буряад хэлэн – гүрэнэй хэлэн, буряад хэлэн – түрэл хэлэн гэhэн хоёр ондоо хүтэлбэриин үндэhэн дээрэ hургахын түлөө буряад хэлэ мэдэдэг, мэдэдэггүй бүлэгүүд болгожо хубаалгада онсо анхарал хандуулха. Буряад Республикын Һуралсалай болон эрдэм ухаанай яаман хүүгэдые буряад хэлэн – гүрэнэй хэлэн, буряад хэлэн – түрэл хэлэн гэжэ үзэхэ зам руу уридшалан шэглүүлхэ арга нүхэсэлдэ анхаралаа хандуулха.
Россиин Буддын шажантанай заншалта Сангхада дурадхаха гэбэл:
– буряадуудай ажаhуудаг нютагуудай хүүгэдэй дунда буряад хэлэ мэдэлгээр мүрысөө байгуулха; мүрысөөнэй гуримуудые зохёохо (харюусалгата нюур – дид-хамба лама Очиров Дагба Доржибалович); энэ мүрысөө заншалта болгожо, Пандида Хамба лама Даша-Доржо Этигэловтэ зорюулагдаhан «Арбан эрдэниин үргэл» гэжэ Уласхоорондын Ехэ нааданай, тиихэдэ «Эрын гурбан нааданай» үедэ үнгэргэжэ байха;
– Россиин Буддын шажантанай заншалта Сангхын жиндагуудай дундаhаа Бурханай Ном, буряад хэлэн дээрэ болон монгол бэшэгээр бэшэгдэhэн зохёолнуудые шудалха зорилготой бүлэг байгуулха (харюусалгата нюур Дугаржапов Баир Дабаевич, Ага);
– Буряад хэлэ хүгжөөхэ ба дэмжэхэ Жаса байгуулха, Жасын Дүрим болон гуримуудые зохёохо.
Сэлэнгын аймагай Ноёхон тосхоной нютаг хэлэнүүдэй 3 000 үгэнүүдhээ бүридэhэн толи байгуулhан жэшээтэ ушарые тэмдэглэхэ, энээниие үндэhэн болгожо хэрэглэхыень бусад нютагуудай түлөөлэгшэдтэ дурадхаха.
Росиин Буддын шажантанай заншалта Сангхын дасануудай шэрээтэ ламанар, Ноёхон тосхоной жэшээ дээрэ үндэhэлэн, 3 000-hаа үсөөн бэшэ үгэнүүдтэй нютаг хэлэнэй толи, хэдышье хүн аматай хамаагүй буряад тосхон бүридэ, байгуулха хүдэлмэриеэ дүүргэхэ
Бага хуралай Тогтоолдо ороhон эрилтэнүүдые дүүргэхын, олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдтэ харуулжа байхын түлөө хүдэлмэриин бүлэг байгуулха гэбэл:
Очиров Дагба Доржибалович, дид-хамба лама
Раднаева Баярма Дондоковна
Данзанова Янжина Александровна
Дугаржапов Баир Дабаевич
Шагнаева Инна
Дымчикова Жанна Чимитовна
Ширапов Баяр Кимович
