АРБАН ДҮРБЭН ОНОЙ «АЛТАРГАНЫН» ГУРИМУУД

Ерэхэ зундаа Монгол ороной Хэнтэйн аймагай Дадал сомондо үнгэрхэ бүгэдэ Буряадай наадан Монгол Улсын юрэнхы сайдай эбээл доро үнгэрхэ юм байгаа. Тиихэдээ нааданда оролсогшод зургаадугаар (июнь) hарын нэгэн болотор хабаадаха тухай хубиин мэдүүлгэ, нюур зааhан дансынгаа (паспорт) дугаар болон бусад мэдээнүүдые altarqana dadal@yahoo.com гэhэн сахим хаягаар ябуулаарайт. Иимэ мэдээнүүдээ заагдаhан хугасаа дотор ябуулаагүй hаа, Монгол Улсын хилэ нэбтэрхэ асуудал шиидхэжэ болошогүй болохо гэжэ ойлгохо шухала. Мүнөө жэлэй «Алтаргана» наадан хээрэ үнгэрхэ, тиимэhээ майхан, гэр болон бусад хубиингаа хэрэгсэлнүүдээр өөрыгөө хангаха тухайгаа бү мартаарайт.

«Алтарган-2014» нааданай соёлой, урлалай, тамирай түрэл зүйлнүүд гэхэдэ:

1.    «Буряад хүнэй нэгэ үдэр» гэhэн сэдэбтэ арадай аман зохёол, 20 хүнhээ дээшэ бэшэ хэдэн хабаадагшадhаа бүридэhэн дуутай, хатартай, ёhо заншалнууд дээрэ үндэhэлдэг арадай баяр наадануудые харуулhан зүжэглэмэл наадан 15-20 минутын туршада.

2.    Үльгэршэдэй, юрөөлшэ, магтаалшадай урилдаан. Тала бүриhөө 1-2 хүн оролсоно. Урилдаан 2 шатаhаа бүридэнэ: 1-дэхи – үльгэр, туужа түүрээлгэ, 5-10 минутын туршада, 2-дохи – магтаал, юрөөл 3-6 минутын туршада, хүгжэмэй зэмсэг, миндаhан дээрэ буулгагдаhан хүгжэм хэрэглэжэ болоно.

3.    Буряад арадай дуунуудые дуулагшадай урилдаан. Эндэ хабаадагшад наhанай 4 бүлэг боложо хубааран мүрысэхэ (10 наhа хүрэтэр, 11-18, 19-40 наhануудай хоорондо, тиихэдэ 40-hөө дээшэ наhатайшуул 1-2 хабаадагшатай оролсохо). Урилдаан 2 шатаhаа бүридэнэ, 1-дэхи шатада нэгэ дуу миндаhан дээрэhээ гү, али тэрэ үедэнь наадагдаhан хүгжэмэй дэмжэлгэгүйгөөр, хоёрдохи дуугаа тиимэ дэмжэлгэтэйгээр, 2-дохи шатада – урданай болон мартагдажа байhан аялгатай арадай дуу гүйсэдхэхэ, тиихэдэ энэ шатада тэрэ үедэнь наадаhан хүгжэмэй дэмжэлгэ байжа болохо.

Энэ урилдаанда мэргэджэлтэ дуушад орлсохогүй, урданхи урилдаанда түрүүлжэ гараhан бүлэгтөө дахин оролсохогүй,

4.    Оршон үеын буряад дуунай урилдаан. Энэ урилдаан гурбан түрэлөөр ябуулагдана гэбэл: тайзанай бага янзануудаар (эстрада) – хабаадагшадай тоогой хизаарлалта үгы, 1-2 дуунуудтай оролсохо, зохёолой дуунуудаар – 2012 онhоо хойшо бэшэгдэhэн 1-2 дуунуудтай оролсохо, мэргэжэлтэ дуушад мүн лэ доро дороо 1-2 дуунуудтай хабаадлсана.

5.    Буряадай заншалта гар урлалай бүтээлнүүдэй үзэсхэлэн. Эндэ заншалта соёл харуулhан зурамал, зоромол, баримал, hиилэмэл, хайшалмал, сооломол, оёмол зүйлнүүд, тиихэдэ уран дарханай урлал бүтээлнүүд, арhа, үhэ, нооhо болбосоруулжа бүтээhэн урлал, үндэhэн маягтай бэлэг дурсалгын зүйлнүүд, буряад хээ, угалзанууд, мүнгэн гоёл, шэмэглэлнүүд дэлгэгдэхэ ёhотой.

6.    «Дангина». Гоё гоо басагадай мүрысөөн. Эндэ хабаадагшад 2 минутын мэндэшэлгэ, үндэhэн хатар – 3 минута, оршон үеын буряад дуун – 3-4 минута, үдэшын гаралганда бэеэ бэлдэлгэ – үндэhэн маягтай хубсаhан, үhэ, нюур шарайгаа зохид болгожо, шэмэг зүүдхэлнүүдые хэрэглэлгэ.

Урданхи урилдаанда түрүүлhэн басагад хабаадуулагдахагүй.

7.    Уран шүлэг бэшэгшэдэй урилдаан. Эндэ 1-3 шүлэгшэн 2-hоо үсөөн бэшэ шүлэгүүдтэй хабаадаха. Шүлэгүүд буряад хэлэн дээрэ, 2012 онhоо хойшо бэшэгдэhэн, урданхи наадануудта уншагдаагүй байха ёhотой.

8.    Буряад хубсаhа зохёон байгуулагшадай урилдаан. Урилдаанай 3 түрэлөөр зохёон байгуулжа шалгарха:

= буряад үндэhэн заншалта хубсаhан, гоёл, зүүдхэлнүүд;

= мүнөө үеын буряад хубсаhан, гоёл, зүүдхэлнүүд;

= баруунай зүйлнүүдтэй (авангард) буряад хубсаhан, гоёл, зүүдхэлнүүд.

            2-3 хабаадагшад тус тустаа 3-4 янзын үзүүлбэритэй оролсоно.

9.    «Алтаргана». Гэрэл (фото) зурагуудай үзэсхэлэн. Буряад ажахы, амидарал, газар нютагай онсолиг, соёл, урлал, байгаали болон бусад удхатай мэргэжэлтэ, бэшэшье хабаадагшадай хүдэлмэринүүд үзэсхэлэндэ табигдаха.

10.   Баримтата киногой үдэр. Эндэ буряадуудай түүхэ, соёл харуулhан, 2012-2014 онуудаар бүтээгдэhэн хүдэлмэринүүд харуулагдаха.

11.   Буряад бүхын барилдаан. Эндэ бүхэшүүл наhанай хоёр бүлэг боложо оролсоно гэбэл: 18-19 наhанай залуушуул, тиихэдэ наhанайнгаа хэмдэ хүрэhэн бүхэшүүл. Барилдаанда шуудаг, бүhэ болон бусад хэрэгтэй болохо байха, барилдаанай гуримууд байра дээрээ тайлбарилагдаха.

12.   Буряад hур харбалга. Мүрысөөнэй гуримууд байра дээрээ тайлбарилагдаха.

13.   Хурдан моридой урилдаан. Эндэ морид наhанай 3 илгаагаар оролсохо – ехэ наhатай, hоёолон, дааган гээд.

«Алтаргана-2014» нааданай шагналнууд болон урмашуулганууд тухай хэлэбэл иимэ байна: Гран-при шагнал, 1, 2, 3 hууринуудай шагналнууд, дурасхаалай медаль, хүндэтэ үргэмжлэл, тиихэдэ мүнгэн шагналнууд байха.