Үнгэрhэн саг хэшээл гэгдэнэ. Бидэ үнгэрhэн сагhаа юу абажа, юуень орхихобибди гэжэ бодожо үзэхэ ёhотойбди. Үндэhэн хэлэнэй урасхал сэмүүн сагай галда шэргэжэ, амилха хүсэгүй, нютаг газарнай гандажа байна гэжэ ойлгожо, толгойгоо тоншохомнай зүб. Манай энэ үдэрэй байдал – үнгэрhэн сагай үйлын үри. Хүнүүд: «Яагаад иимэ жэгтэй хүндэ хүшэр байдалда орошобобибди?» – гэhэн асуудал табидаг. Энэмнай үнгэрhэн сагай алдуу, үхибүүдэй hуралсал, хүмүүжэлые сэсэрлигтэ, дунда hургуулида хари газарай хэлэн дээрэ ябуулhанай үрэ дүнгүүдые бидэ мүнөөдэр хаража, шагнажа байнабди. Энэ байдалые яажа дабажа гарахабибди? Эндэ Махатма Гандиин мүнөө саг арга гэжэ хэлэhээр, энэ аргыень алдажа болохогүй. Ямар арга хэмжээн абтахаб, тэрэмнай ямар үрэ дүнтэй байхаб, яажа ерээдүйн сагта гаража ерэхэб, эдэ мэтые бидэнэр нарин бодожо, алдуу үгыгөөр, үри хүүгэдэйнгээ урдахи байдал хаража, холын хараатай, ута бодолтойгоор хандажа, өөр дээрээ үүргэ абаха хэрэгтэй.
Нэн түрүүн үнгэрhэн сагай алдуунуудые заhажа, буряад-монгол хэлэ hуража бэшэхэдэ hаад тодхор боложо байhан юумые харгы замhаа зайлуулжа, энэ сагай байдал – хүгжэлтын шэнэ үрэ амисхалай гол hуурида оруулха хэрэгтэй. Эндэhээ бидэ нэн түрүүн тогтоол соогоо иигэжэ бэшэхэ ёhотойбди:
1. А. У. Модогоевай болон тэрэниие тойрогшодой өөрын мэдэлээр шиидхэбэри абажа, буряад hургуулинуудта бүхы хэшээлнүүдээ ород хэлэн дээрэ үзэхэ болгожо, буряад арадые үгы болохо туйлдань хүргэhэн ушарые буруушааха.
Саашань, ургажа байhан улаан бургааhадтаа буряад-монгол хэлэеэ hургахын тула, сэсэрлигhээ эхилхэ хэрэгтэй. Мүнөөдэр залуу эхэ эсэгэтэй үхибүүдэй түрэл хэлэн ород хэлэн болоод байна. Хэлэндэ ороходоо түрүүшынь үгын буряад бэшэ байхада яажа түрэл хэлэеэ ондоо хэлэн гэжэ шудалхаб? Тэдэнэй аба эжынэрэй ород хэлэн дээрэ хөөрэлдэжэ байхада, тэдэнэй хэлэн ямар гээшэб гэжэ мэдээжэл даа. Тиимэhээ бидэ мүнөөдэрэй байдалаар уг изагуурайнгаа хэлэ hэргээе гэхэ болонобди. Һэргээжэ, зүб урасхал руу оруулжа хүгжөөхын тула, засаг захиргаантайгаа хамта ажал ябуулаагүй болобол, бодол hанаамнай, ажал хүдэлмэримнай дутуу дунда, энеэдэ наадан болоод үнгэрхэ. Ямаршье арадай хэлэн хизаартай байдаг. Хизаарынь – ондоо арад зоной хэлэн дээрэ тогтодог. Хэлэеэ дэлгэрүүлхэ гэжэ бодобол, заал hаа хүсэ шадал гаргаха ёhотой. Энэ ажал яажа ябуулдаг гээшэ Крымээр харагдажа, дуулдажа байна. Бидэнэр түрэhэн хэлэеэ өөрынгөө түрэhэн газар дэбисхэр дээрэ хамгаалжа шаадаагүйбди, баhуулhан, зодуулhан хэлэмнай гэрэймнай оёор доро үдьхэлүүлжэ оронхой, хэзээ баатар абьяастай хүбүүд басагад намайе харанхыhаа гаргажа, сэнхир тэнгэреэр хан гарууди шубуун мэтэ ниидхүүлхэ юм даа гэжэ зобожо хэбтэнэ. Үндэhэн хэлэнэй багшанар байна. Эдэ хүнүүднай hургуулида хашууланхай, хүүгэдтэ hайнаар заахаhаа болохо, яажа ами зуужа амидархаб гэжэ бодонхой, иимэл байдалда ороод байна бшуу даа. Дошхон галзуу дутагдалhаа ударидажа гаргаха хүниинь олдоногүй. Эдэ багшанарай эрхые Үндэhэн Хуулиин талаhаа хамгаалха хэрэгтэй. Тиимэhээ тогтоолдоо хоёрдохи бодол иигэжэ оруулая:
2. Республикын, Агын болон Усть-Ордагай тойрогуудай гансаханшье буряад яhанай үхибүүнэй hуража байhан hургуули бүхэндэ буряад хэлэнэй багшанарые дүүрэн хэмжээнэй салин дээрэ hуулгаха.
Эдэ багшанарай ажалай эрхэ хамгаалхын тула тэрэ hургуулидань Сангхын нэгэ лама томилогдоhон байха хэрэгтэй. Энэ бодол хаанаhаа юундэ түрэнэб гэхэдэ, үсэгэлдэр эндэ гомдолоо маанарта дуулгаhан хүгшэнhөө болоно. Нэгэ ород гэр соомнай орошонхой, хоротой могой шэнги: «Никогда не забывайте, что русских в Бурятии большинство» – гэжэ баhажа занахадань, арад зоноо хамгаалха буряад-монгол хүнүүдынь бүгэдөөрөө зэмэтэйгээр толгойгоо дохилсон hуужа байнад. Нэгэ хүгшэниие хамгаалха амигүй хүнүүдhээ арад зоноо, газар нютагаа хамгаалха хуули абажа шадагдаха гэжэ худал. Саашань, тогтоолдо оруулха гурбадахи зүйл:
3. Буряад-монгол яhатанай ажаhуудаг нютаг бүхэнэй hургуулинуудай эхин ангинуудта хэшээлнүүдые буряад хэлэн дээрэ заалгые шата шатаар нэбтэрүүлхэ.
Энэ болобол үндэhэн хэлэеэ hураха, сэсэрлигhээ захалhан, hуури болохо. Юрэн бүмбэрсэг дэлхэй дээрэ амидаржа байhан 7 миллиард хүнүүдhээ бусад бага яhатан яажа хэлэеэ хамгаалжа шаданаб, тэдэнhээ hайн юумыень абаха хэрэгтэй. Үбэр-Монголдо сэсэрлигтэ, нэгэл байшан дотор монгол хитад хоёр амяараа, хоёр бүлэг болоод байдаг. Монгол үхибүүдынь түлбэри үгы, гүрэнэй тэдхэмжэ дээрэ байдаг. Энэ юу харуулнаб гэхэдэ, Үбэр-Монголойхид өөрынгөө эрхэ сүлөөе hайн хамгаалжа шадажа байна гэжэ харуулна.
4. Буряад-монгол хэлэнэй жаса бии болгохо, энэ жасаhаа тэдхэмжэ гаргажа, hайн багша, hурагшада урмашуулгануудые хараалха, үхибүүдые hонирхолтой шэнэ бүтээлнүүдээр хангажа дэмжэхэ.
Түгэсхэлдэ. Хамба лама манай түлөөлэлгөөр Арадай Хуралда ошожо үгэ хэлэхэ.
