УГТАЛГЫН ГАЗАР – УЯНГЫН СЭСЭРЛИГ
Айлшан бүхэн хилэ дээрэ hайхан угтамжада хүртөө. Мужыха нютагай аман зохёолой «Ленхобо» гэhэн ансамбль аялга дуугаар, сэнхир хадагаар үндэр айлшадые золгобо. Тус ансамбль республика дотороо үнинэй мэдээжэ, ямаршье хэмжээнэй үйлэ хэрэгүүдтэ, hайндэрнүүдтэ нютагаа, Буряад ороноо түлөөлжэ, үндэр сэгнэлтэдэ хүртэжэ ябадаг юм.
Соёлой яаманай хүтэлбэри болон аймагуудай соёлой таhагуудые даагшад, айлшад нэн түрүүн Чойжил Сахюусанай адисда хүртэжэ, Яруунын омогорхол болохо уран шүлэгшэдэй Уянгын сэсэрлигээр зүрхэ сэдьхэлээ амаруулан аяншалба. Шулуун бүхэн уран шүлэгшын дурасхаал мүнхэлэнхэй. Дээрэнь уран мүрнүүд наранда ялалзан харагдана. Ургажа ябаhан улаан бургааhад, ерээдүйншье үетэн арадайнгаа хүндэтэ шүлэгшэдые мартахагүй, hанажа, шүлэгүүдыень уншажа ябаха ёhотой гэhэн удхатай гээшэ.
Уянгын сэсэрлиг соо уран шүлэгшэд Шираб, Намжил Нимбуевуудай, Бато Цырендэлэгэйн, Цырен-Дулма Дондогойн, Цогто Номтоевой, Мархуу Цыреновэй, Цырен Бадмаевай мүн Ким Цыденовэй нэрэнүүд мүнхэлэгдэнхэй. Эгэтын- Адагай үхибүүд нютагайнгаа суута зоной шүлэгүүдые мэдэхэ, намтартайнь hайн танил, яб байса хүн бүхэн тухайнь тобшохон мэдээсэл дуулгаха аргатай юм.
Хүнэй наhан хэмтэй, тоотой, байгаалиин табисуур алгад гаража болошогүй бэлэй даа, тиигэжэ энээхэн сэсэрлигтэ хүшөө шулуунууд нэмэгдэжэл байдаг, эндэнь гол дээгүүр гараха hайхан хүүргэ баригданхай, хүрдэ эрьюулэгдэжэ байдаг. Айлшадай hанамжануудаа, үреэл үгэнүүдээ бэшэжэ байхын тусхай дэбтэр табяатай. Эндэнь шүлэглэмэл мүрнүүд олоор мүндэлжэл байдаг. Яруунынхид уянгынгаа сэсэрлигые ехэ hайханаар хаража, заhажа, үшөөшье шэмэглэжэ, нютагайнгаа уран шүлэгшэдтэ хүндэеэ мэдүүлжэ байдаг юм.
СОЁЛОЙ ТҮБҮҮДЭЙ БАЙДАЛ
Яруунын аймаг соёл урлалай агууехэ ажал ябуулагшадай тоонто юм. Тиин, тэдэнэрые хүндэлэлгэ эдэ үдэрнүүдтэ эмхидхэгдэhэн байна.
Коллегидэ хабаадагшад поэт Намжил Нимбуевай дурасхаалда зорюулагдаhан хэмжээ ябуулгада хабаадалсаа, тоонто дээрэнь «Будда медицины» гэhэн зургаан зүйл хамаг амитанай түлөө, хүн зоной элүүр энхын түлөө мүргэжэ, зальбаржа байхын тухайтай субарга бодхоогдонхой. Эгэтын-Адаг нютагайхид Нимбуевтанай бууса дээрэ театрализованна зүжэг табижа, Намжил Нимбуевай бага наhанhаань эхилээд, ургаhан, хүмүүжүүлэгдэhэн, уран шүлэгшэн боложо тодорhон тухайнь ехэ hайханаар харуулба. Зүгөөр hэеы гэр соо тусхай үзэсхэлэн дэлгэгдэжэ, айлшад уран шүлэгшэнэй намтартай, зохёохы ажалтайнь танилсаа.
Хүдөө нютагуудайнгаа ажабайдал доройтуулжархингүй үлөөхэ, дам саашань хүгжөөхэ тухай мүнөө хэлэгдэдэг. Энээндэ гол түлэб зоной hанаан, эрмэлзэл гол hуури эзэлээ юм ааб даа. Hүүлэй жэлнүүдтэ республика дотор арадай хүсөөр барилга ябуулга ехэ хүгжэжэ эхилэнхэй. Энэ талаар Яруунын аймагые жэшээ болгожо табимаар, юуб гэхэдэ, эндэ Үльдэргэ, Эгэтын-Адаг, Мужыха, Догно, Улаан-Ярууна, Тэлэмбэ, Целинный нютагуудта соёлой байшангууд заhабарилагдажа, шэнээр бодхоогдожо, байдал нилээд урагшатай. Ажабайдал соёлой хүсөөр хүгжэнги байдаг гээд хэлэгдэдэг. Мүнөө үеын үрдилдөөтэ харилсаанда, сүлөөгүй экономическэ байдалда, зоной ондоохон харасатай болоhон үедэ имагтал хүдөө нютагуудта соёл лэ хүн зониие дэмжэхэ, сэдьхэлыень ханаалгаха, hүлдыень үргэхэ шадалтай. Тиигэжэ арад зоной хамтаржа, өөhэдын хүсөөр соёлойнгоо байшангуудые барижа байхада, ехэл hайшаалтай.
– Энэ байшангаа бидэ 2012 ондо заhажа эхилээбди. Энэ мүнгэ аймагаймнай толгойлогшо Цыденжаб Григорьевич Шагдаров үгэhэн байна. Досоохинь, шала, үhээ, сонхо, үүдэнүүдынь хэгдээ, газаа талань республикаhаа үгтэhэн мүнгөөр бүтөө – хушалга шэнэлэгдээ, – гэжэ Үльдэргын мэдээсэлэй-соёлой түбэй захирал Цырен-Ханда Доржиева хэлэбэ. Үльдэргынхидэй хажуудахи хүршэ Эгэтын-Адагайхид арадай хүсөөр соёлойнгоо байшан заhабарилжа байнхай. Энэ талаар марафоншье эмхидхэгдэhэн юм. Таhалгануудынь мүнөө уужам, hаруул болонхой, дулаасуулгын тусхай оньhон түхеэрэлгэ тодхогдонхой, зоной сугларха танхим, тайзан гэхэ мэтэ шэмэглэлдэ орохо юм аабза, ажалынь урдань ехэ, тиигээдшье, Эгэтын-Адагайхид шармайн оролдожо, барилгаяа лаб дүүргэхэ түсэбтэй, тиимэ аргатай, хүсэтэйшье.
– Соёлойнгоо байшан 2012 ондо заhабарилжа эхилээбди. Аймагhаамнай 840 мянган түхэриг hомологдоо, хушалта заhабарилагдаа, палаахаа заhаабди, 2013 ондо үшөө 300 мянган түхэриг hомологдоо, 200 – эколайн, 100 – гэрэлтэй болообди, хуушан hургуулиин сонхонуудые манда үгөө, тэдэнииемнай Эрдэм Дымчиков миинтээр hуулгажа үгөө, – гэжэ Эгэтын-Адагай соёлой байшангай захирал Оюна Намсараева хэлэбэ.
Яруунын баруун талын нютагууд урагшатайгаар барилгануудаа ябуулжа, тэрэл жэшээгээр Мужыха нютагай захиргаанай толгойлогшо Вячеслав Донировай мүн соёлой байшангай дарга Жибзема Рыгденовагай ударилга доро нютагаархид үни хүлеэгдэhэн соёлойнгоо байшан бодхоожо шадаа. Шэб шэнэхэн соёлой түб мүнөө нютагай тэг дунда хүн зоной баяр боложо зогсоно. Нютагаархид одоол хүсэ шадалаа хамтаруулжа, нэгэ амин болоод, байшангаа дүүргэхыел оролдожо байнад. Арад зоной иимэ үүсхэлые республикын засаг зургаан анхаржа, түгэсхэлэйшье шатада мүнгөөр туhалха бэзэ гэhэн найдалтай байhанаа мэдүүлбэд.
ЦЫГАЛЬНИЦКИЙТАНАЙ ГЭРТЭ
Хүпеэс Миней Цыгальницкийн 19-дэхи зуун жэлдэ баригдаhан гэр мүнөө болотороо байhан зандаа. Түхэреэн хүдэр модоор суглуулагдаhан байшан hалаха, hандархашьегүй, үшөөл олон үедэ туhатай байха хэбэртэй.
Мүнөө эндэ hургуулиин музей болон номой hан байрланхай. Баянай Эгэтэдэ байдаг гэртэ соёлшод айлшаар бууба. Баянай хүбүүн Ермак Цыгальницкий Поперечное нютагтаа энэ гэр соогоо Октябриин хубисхал болотор ажаhуугаа. Тэрэ уран шүлэгшэ, оршуулагша, «Байгалай магистраль» гэhэн согсолбориин автор гээд суутай юм. Уhан буряад хэлэтэй Ермак Минеевич Цырен-Дулма Дондогойн, Владимир Петоновой, Дольен Мадасоной шүлэгүүдые ород хэлэн дээрэ оршуулhан юм. Декабристын hамган Мария Волконская нүхэрэйнгөө хойноhоо манай иишэ ерэхэдээ, эгээл энэ гэртэ хоноhон, баянай барлагууд болон хүлhэншэдтэ алта мүнгэ хубаажа үгэhэн гээд түүхын баримтанууд соо байдаг. Цыгальницкийтан баяшуул Эгэтын дасанда эдеэ хоолоор туhалдаг байгаа, наймаа хэхэ, нютагай зониие ажалаар хангадаг байhан юм ха.
Хубисхал болоод байхада тэдэ зон гэр бүлөөрөө Улаан-Үдэ руу зөөhэн гэхэhээ бэшэ, удаань хайшаашье ошоhониинь мэдэгдэдэггүй. 1917 ондо гэрынь Поперечное нютагhаа Эгэтэ руу зөөгдэжэ, «Улаан гэр» болоод, тиин эхин hургуули боложо тодорhон юм. Буряадай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Хорло Лубсанова, Мужыха, Поперечное болон Эгэтын соёлой ажалшад айлшадые Цыгальницкийн намтартай танилсуулжа, урдань мэдэгдээгүй hонин ушар, баримтануудые дуулган, байдалыень харуулжа үгэбэ. Соёлой сайд Тимур Цыбиковэй хабаадалгатай «Бэри харалга» гэhэн ород арадай ёhо гурим харуулhан наадан сугларhан зониие hонирхуулаа. Харха нютагайхид республикын соёлшодые «Үбhэ хуряалган» гэhэн ород арадай заншалта гуримтай танилсуулба. Яруунын аймагта эбтэй эетэйгээр элдэб яhатан ан бунхай ажаhуудаг. Тиин соёлойшье талаар алишье арадай ёhо гуримууд сахигдадаг, хүгжөөгдэдэг юм. Хэр угhаа ажалша малша зон гэр бүлөөрөө, обог-отогоороо үбhэндөө гаража, хамтын хүсөөр ажалаа ябуулдаг байгаа. Энээниие Харха, Гүүндэ нютагайхид хүхюу зугаатай наадан болгон, айлшадые хүхеэн, харуулба.
НҮҮДЭЛ ЗҮБЛӨӨН, ТЭРЭНЭЙ АСУУДАЛНУУД
Гол хэмжээ ябуулганууд хоёрдохи үдэртөө үнгэрөө. Нарhата hууринда соёлой министерствын нүүдэл зүблөөн эмхидхэгдэhэн байна. Тэрээн дээрэ гүрэнэй социальна политикын асуудалнуудые бэелүүлгэ, олзотой хэлсээнүүдые баталалгын бэрхэшээлнүүд, мүн соёлой хүшөөнүүдые хамгаалган тухай орёо асуудалнууд харагдаа.
Яагаад соёлшодой салин дээшэлүүлхэб, ажалыень засагай талаhаа тэдхэмжэтэй болгохоб, соёлой байшангуудые хэнэй мэдэлдэ оруулхаб, яагаад мүнгэ оложо, бэеэ даанги болгохоб гэхэ мэтэ асуудалнуудаар шангахан хөөрэлдөөн, туhатай шиидхэбэринүүд абтаhан байна.
Республикын Үндэhэтэнэй музей hүүлэй үедэ нүүдэл үзэсхэлэнгүүдые дэлгэдэг hайхан заншалтай болонхой. Энэ удаа «Буряадай уран зураашад» гэhэн үзэсхэлэн Яруунын аймагта оршодог Сампиловай нэрэмжэтэ музей соо нээгдээ. Эндэ бүхыдөө республикын нэрэ солотой уран гартанай 12 хүдэлмэринүүд дэлгээгдээ. Һонирхолтойнь гэхэдэ, зарим зурагууд Яруунаhаа гарбалтай уран зураашадай бүтээлнүүд байгаа. Жэшээлхэдэ, Буряад уран зурагай үндэhэ hуури табигша Цыренжап Сампиловай, тиихэдэ Шираб-Жамса Раднаевай болон Сергей Ханхаровай хүдэлмэринүүдые харагшад анхарха байха.
Зүблөөндэ хабаадагша Ахын аймагай соёлой таhагай дарга Дарима Литвинцева хэлэхэдээ:
– Энэ hайхан Ярууна аймаг урагшаа хүгжэжэ, олон проектнүүдые бүтээнэ, тосхон бүхэндэ өөрын онсо наадан харуулагдана. Энэнь түрэл буряад хэлэеэ абарха арщалха, хүгжөөхэ хэрэгтэ hайн нүлөөтэй байхал даа, – гэбэ. Тиихэдэнь Ивалгын аймагай соёлой таhагай дарга Людмила Данзанова:
– Hонин гэхэдэ, эндэ манай зурагай выставкын ерээд байhан ушар ехэл hайшаалтай байна. Үхибүүднай зурагуудые хаража, өөhэдөө бэлигтэй боложо байха бэшэ аал гэжэ найдагдана. Яруунын зон ажабайдалаа зохёоно гэжэ эли харагдана. Ганса бюджетнэ мүнгөөр бэшэ, ТОС-ой хүсөөр ажалаа суг зохёогоод, мүнөө тэдэнэйнь үрэ дүнгүүд харагдажа байна. Иимэ hайхан ордон соо Цыренжаб Сампилов шэнги уран зураашад, шүлэгшэд, эмшэд гээд, юрэл hайн зон ургажа гарахал байха, иигэжэл ажалаа зохёожо баймаар байнал даа, – гэжэ нэмэбэ.
Тус үзэсхэлэниие соёлой министр Тимур Цыбиков нээхэдээ:
– Иимэ нүүдэл үзэсхэлэнгүүдые хүдөө нютагуудаар ябуулха, зониие мэдээжэ уран зураашадай хүдэлмэринүүдтэй танилсуулха, залуу зоноо бэлигтэй уран гартанай бүтээлнүүдыень хаража, баясахыень шиидэhэн байнабди, – гэбэ. Тус үзэсхэлэн зурагай искусствын хүгжэлтын шатануудые харуулна, ямар зүйлөөр, шэглэлээр уран зураашад хүдэлнэб гэжэ хөөрэнэ. Нүүдэл үзэсхэлэн сентябриин 7 болотор хүдэлхэ, тиимэhээ Яруунынхид гоё hайхантай нютаг дээрээ танилсаха аргатай.
ТИИМЭ. ХҮДӨӨГЭЙ АЖАБАЙДАЛ СОЁЛҺОО ЭХИТЭЙ
Иимэ уряагаар республикын аймагуудай соёлшод нютагууд дээрээ ажалаа зохёодог. Үнэхөөрөөшье, эдэл зоной хүсөөр хүдөөгэй соёл унтарнагүй, арадай ёhо заншал дээрэ үндэhэлэн саашадаа хүгжэжэл байдаг.
Догнынхид сэнхир хүхэ хадагаар сэлгеэ hайхан Ярууна нютагайнгаа мэндые хүндэтэ айлшадтаа дамжуулба. Хэр угhаа ажалша малша нютагай зон имагтал буряад арадайнгаа заншалнууд дээрэ үри хүүгэдээ хүмүүжүүлэн hургадаг. Буряад хубсаhаяа үмдэхэ, урданай ёhо гурим мэдэхэ, түрэл хэлэн дээрээ сэбэрээр хөөрэлдэхэ гээшые энэ нютагай жэшээ дээрэ харамаар. Улаан-Яруунынхид 2009 ондо арадай хүсөөр соёлой байшан барижа эхилээд, мүнөө тэрэнь нютагаархидтаа ехэл туhатай. Аймагай захиргаанай туhаламжаар ордон бодожо, эндээ зон бүхы hайндэрнүүдээ, хэрэгтэй үйлэ хэрэгүүдээ, хүүгэдэйнгээ баярнуудые үнгэргэдэг болонхой.
– Клуб соомнай үбэлдөө жаахан үхибүүд барилдаа, мүнөө КСК-да ябана. Шатаршадай клуб бии болоо, тэрэмнай Буряад орондоо мэдээжэ боложо байна, наhажаал зон дүйсэн үдэрнүүдтэ сугларжа, тарнияа уншадаг, сэсэсрлигэй хүүгэд дуран соогоо наададаг, бүхы hайндэрнүүдээ хамтаржа хэдэгэлди даа, – гэжэ «Улаан Ярууна» ТОС-ой хүтэлбэрилэгшэ Бэлигтэ Арабжаев хэлэнэ.
Яруунын аймагай соёлой таhагай дарга Лидия Цыбикова:
– Бидэ ехэ анхаралтайгаар бэлдээбди, хамаг байhан зоноо, хэжэ байhан ажал хэрэгүүдээ тобшохоноор харуулжа үзөөлди даа, – гэнэ. Иигэжэ соёлшод гурбан үдэрэй туршада ехэ сүлөөгүйгөөр хүдэлжэ, Яруунын аймагай соёлой байдалтай дүтөөр танилсаа. Нютаг нугануудаар ябахадаа, имагтал арад зоной ехэ урагшатай, эбтэйгээр, хамтын хүсөөр соёлойнгоо байшангуудые бодхооhыень гайхалдажа, сэгнэн тэмдэглэбэд. Ямаршье хүндэ хүшэр сагта Яруунынхид голхоронгүй, ажалаа урагшань ябуулжа, нютагайнгаа ажабайдалда анхаржа, соёлоо үргэжэ, түрэл орондоо туhатай байхые оролдодог. Энэл хэбээрээ саашадаашье хүгжэжэ байг лэ даа. Иигэжэ соёлшодой хэлэдэгээр хүдөөгэй ажабайдал имагтал соёлhоол эхитэйнь зүб бэшэ гү? Үндэhэн ёhо заншал дээрээ түшэглэжэ, ажабайдалаа зохёобол, үри хүүгэдээ хүмүүжүүлбэл, ямаршье арад хүсэтэй, урагшатай байха жэшээтэй.
