Хаяа хадхан ажаһуудаг хүршэ Сэлэнгэ аймагай мундаг бэрхэ хүбүүд, яруу найрагшад - Сэлэнгэ аймагай Уран зохёолшодой эблэлэй түрүүлэгшэ Бямбадоржийн Пурэврэнцэн, Хя-агта хотодо үнихэнэй хубиин хэрэг эрхилдэг уран гартай дархан, яруу найрагша Цэдэндоржийн Цогтжаргал гэгшэд Буряадай Уран зохёолшодой холбооной урилгаар хоёр удаа ерэжэ, Зэдэ нютагаар зэлэ татан ябалсаһан бэлэй. Мүнөө харюудань буряад найзанараа уриба бшуу.
Монгол уран зохёолшодтой харилсаагаа бэхижүүлхэ, хубилган шэнэдхэлгын хаһаар эли бодо һуларһан холбоогоо һэргээхэ гээшэ энэ уулзалгын гол зорилгонь болоно. Манай элитэ уран зохёолшод Цыден Галсановай, Чимит-Рыгзен Намжиловай, Гунгаа Чимитовэй болон бусадайшье монголһоо томо-томо роман, туужануудые, "Монголой нюуса тобшо", шажан мургэлэй бүтээлнүүдые оршуулһые мэдэнэбди. Тэрэ үеын сагай сэнтэй талань юун байгааб гэхэдэ, оршуулга гээшэмнай гүрэнэй зүгһөө мүнгэн тэдхэбэриин дэмжэлгэтэй, уран зохёолшо һара, жэлээршье иимэ ажалаа шунал абьяастайгаар хэжэ һууха аргатай байгаа ха юм. Теэд яахаб, саг ондоо болоо, мүнөө юрэл сэдьхэлэйнгээ уряа уялгаар, монгол уран үгэдэ яаха аргагүй абтан-обтон байдаг зоной түлөөһэ түлбэригүйгөөр оршуулга хэдэг саг болоо. Иимэ шадабаритамнайшье мүнөөдэртөө нэгэн-хоёр гэхэ гү, али үнэнииень хэлэбэл, Чингис Гуруев, Доржо Сультимов гээд дууһашана хэбэртэй. Хаа-яа һэдэлгэ, туршалга хэдэг зон бии, гэбэшье оршуулгын дардам замда гарахаар бэлэн, үбсүүгээ сэлиһэн хүнүүд хомордуу гээшэ.
Буряад хэлэеэ абарая, аршалая гэлсэнэбди. Энэ хэрэгтэ эгээл хүсэтэй зэмсэгүүдэймнай нэгэн хадаа эхэ монгол хэлэндээ түшэлгэ болоно. Халха монгол хэлэн соомнай манай үнихэнэй абдарhаа абажа хаяжархиhан, оро hэегүй мартаһаншье, заримдаа, мартан татаһаншье үгэнүүд ойлгосонууд дүүрэн ха юм. Дээрээ оройгүй, дороо оёоргүй баялигынь хожороогүй, хомордоогүй, шэнжэлэгшэдээ хүлеэһээр зандаа бшуу. Гансахан Ч. Лодойдамбын "Тунгалаг Тамир" гэһэн романиие дахинаа һэхээд үзэел. Юрэдөө, монгол зомнай эртэ урданһаа оньһон хошоо үгэгүйгөөр амаа ангайлгадаггүй байгаа юм, бүхы сэсэн мэргэниинь арадай аман үгэ соогоо шэнгэнхэй гээд мэдээжэ.
Буряадhаа монгол дээрэ оршуулагшадые нэрлэбэл, X. Цэбээн, С. Цэбээн, Б. Явуухулан, С. Дашдооров, Д. Дамбадаржаа, Ч. Лхамсурэн, Б. Цэрэндаш, Д. Тарва, Цэдэн-Иш, Ц. Хасбаатар болон бусад олон болоно. Эдэ ахамадуудай удаа оршуулгын гуурһа халан абахашуул үсөөнтөө гэхэ гү, али мүнөө үгы шахуу. Энээнэй гол шалтагаануудай нэгэн гэхэдэ, Монгол орондо-шье, Буряадташье уран зохёолшодой холбоонууднай гүрэнэй тэдхэбэриһээ буулгагдажа, "сүлөөтэ тамаралгада" эльгээгдэһэниинь болоно. Эльгээжэрхёод, далбагануудынь һалхинда туулган далбалзана гү, али хойшогүй хумишоо, хэлбэлзэн хэлтышоо гү - иимэ үзэгдэл засаг баригшадай һанаае зобоохоёо болёо hэмнай.
Яаба хээбэшье, хоёр талын зон байдалай эрхээр бата жолоогоо алдаһан онгосоёо хэмдэнь оруулжа, шууд түргэнөөр юу хээ бүтээжэрхёогүйшье һаа, урда урдаһаа уулзалгын ал-хамуудые хэжэ, гуламтынгаа галда ошо бадаргааха, заа - зуушье һаань өөрынгөө хабаар сусал нэмээхэ ёһотойбди гээд һанагдана.
БЯМБЫН РИНЧЕНЭЙ СОЛО
Дэлхэйдэ суутай эрдэмтэн, уран зохёолшо Бямбын Ринчениие манай солото хүбүүн гэжэ омогшолон ябадаг Сэлэнгэ аймагайхидые хэн буруу гэхэб? Монголын түүхые дэбшүүлһэн суута энэ хүнэй Буряад талада, Ехэ-Нугада турэһэншье һаань, буурал сагай үеһөө нэлэнхы Сэлэнгын оршомой ниитэ нэгэ байһаниие, Буура Хээрын талын хэзээни сагһаа хилэ можоор хизаарлагдангүй нэмжыһыень хэн арсахаб? Б. Ринченэй дурасхаалда бүхэли комплекс байгуулха хэрэгтэй гээд хүршэ аймагайхид үүсхэлээ дэбжүүлхэ һанаатай. Манай талашье юрэ адаглагшад болоод, миин һуухагуй аабза. Ядахын сагта Ехэ-Нугада хүшөөшье бодхоогоо һаа, хүшэ нэмэхэ жэшээтэй бшуу.
ТҮҮХЭ ТҮШЭГТЭЙ, УГ УДХАТАИ
Сэлэнгэ нютаг - хилэ шадархи тон мэдээжэ, дүтын хүршэмнай түүхын, уг удамай талаар ямар өөрын онсо шэнжэтэй, шарайтай гээшэб? Монголын түшэлгэтэ хоймор нютаг гүүлэн, эртэ урдаһаа хүндэлүүлдэг. Хойморой талын хоморой һайн баримта гэхэдэ, Монгол орондо хуряан абтадаг бүхы орооһо таряанай 45-55 процентэнь эндэхи таряаланһаа абтадаг юм. Бүхы шахуу Монголоо хооллуулдаг Сэлэнгэ аймаг суутай байнгүй яахань бэ.
Аймагай түб Сүхэ-Баатар хото Улаанбаатар хотоһоо 311 модоной зайда оршодог. Эндэхи уудам дайдада табан хаан уула үндэрлэдэг: Бүрэнхаан, Дулаанхаан, Баянхаан, Дэлгэрхаан, Тобхонхаан. Долоон гайхамшаг үзэсхэлэн гээд бүридхэлдэ абтанхай: Амарбаясхалинтын хиид, Монголой түүхын хубисхалай үлгы Алтан Булаг, Тужын нарс, Дуут хада, Суранзан хада, Сайханай хүтэл, Юрөөгэй халуун аршаан.
Түүхэшэ-эрдэмтэдэй тобшолгоор Сэлэнгэ нютаг хадаа Монголой түгдэршэгүй бэхи үүдэ тулгууринь мүн. Ехэ Монгол уласые байгуулха анха түрүүшын алхам Буура Хээрын талаһаа эхилһэн, Чингисхаанай диилдэшэгүй дайшалхы һүлдэнь эндэл элирһэн бэлэй.
БУУРА ХЭЭРЫН БУУРАШАГҮЙ УДХА
Монгол талада зэдэлһэн монгол дуун ондоо даа. Ондоо хаанашье шагнаа һаа, иимэ зүрхэ шэмшэрүүлмэ, эльгэ хайлуулма байдаггүй. Одоол эндэ эртэ урдынгаа жэнхэни нютагые шуһа мяхаараа мэдэрэн таниһандал, жэгтэй урихан мэдэрэл досоош түрэхэдэл гээд, тэндээ багтангүй, һугаран гаража, долгисон зэрэлгээтэһэн алас руу ниидэн, ниилэн хайлана хэбэртэй. Энэл талые шэртэхэдээ, энэл дууе шагнахадаа, мүнхэдөө ажамидарха хүсэлдэ бүүбэйлүүлэгдэмээр ха. Теэд мүнхын амидарал үгы, гансал монгол таламнай - үер баярыемнайшье, гай гашуудалыемнайшье эхэ мэтэ энхэрэн тэсэхэ үлгымнай мүнхэ һэмнай... Шулуун хүшөө дээрэхи хуушанай бэшэг Ч.Ц.Гуруев хүсэлдин уншана: "Эрхим хүмүүнээ бээн ологогсонуу тула эндэ бээн хамаг сэрэгүүд Чингисхаан айладаба".
Сэлэнгын зохёолшодой эблэлэй түрүүлэгшэ Б. Пурэврэнцэн Буура Хээрэдэ аяншалгын эхиндэ юундэ асарһанаа тэмдэглэбэ: «Эндэ агууехэ эзэн хүнэй хүсэлынь бэелһэн гээшэ. Тэрээн зэргээр манай хоёр талын харилсаанай зорилгонууд бүтэсэтэй, бэелсэтэй байхань болтогой!". Буряадай Уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшэ М.Р.Чойбонов шулуун хүшөөгэй дэргэдэ улаан хадаг дэлгээжэ, Монгол болон Ород гүрэнүүдэй гал гуламтын эбэй оршондо амгалан тайбан һалбаржа, бадаржа байхын түлөө, дайн дажарай үзэгдэхэгүйн тэмдэг болгон үргэбэб гэжэ тайлбарилан хэлэбэ. Энээхэн зуура уран шүлэгшэ Самдулам хүүхэнтэй танилсабабди. 20 наһатай Сэлэнгэ аймагай Уран зохёолшодой эблэлэй 16 гэшүүдэй нэгэниинь юм. Улаанбаатар хотын ехэ сургуулида һуранаб. Гурбадахи курсын оюутанби. Түүхын багша мэргэжэлтэй болохоб. "Эрх хонгоор нас" гэһэн шүлэгүүдэйнгээ түрүүшын ном хэблүүлээб, - гэжэ Самдулам хөөрэбэ.
Монголдо эмэгтэй зохёолшод угаа эдэбхитэй юм. 2009 ондо Монголын зохёолшодой 80 жэлэй ойдо 70-аад шахуу эмэгтэй зохёолшодой бүтээлнүүдые бүридхэһэн бүхэли томо согсолбори хэблэн гаргагдаһан юм. Мүнөө Улаанбаатар хотодо шэнэ согсолбори бэлдэгдэжэ байна гэжэ "Үндэсний уран зохиол" сэтгуулэй редактор Г. Дэлгэрма утасаар хөөрэлдэхэдөө хэлээ бэлэй. Иимэ хэрэгтэ хубиин хэрэг эрхилэгшэд ехэ туһа үзүүлдэг заншалтай. Энэ согсолборидо шүлэгүүдээ дурадхахыень Самдуламда хүсэбэбди. Үдэшэлэн Сухэ-Баатар хотын "Сэлэнгэ" гэһэн зочид буудал соо угтамжын духэриг-шэрээ зарлагдаба. Буряадай зохёолшодтой уулзахаяа Улаанбаатар хотоһоо Монголын зохёолшодой эблэлэй ударидаха зүблэлэй гэшүүн, хүүгэдэй уран зохёолшо, яруу найрагша Гомбын Гандболд тусгаар ерэһэн байба. Табяад наһанай энэ хүн Говь-Алтай аймагай Юһэн Булаг хотодо турэһэн, сагдаагийн ахамад солотой, мүнөө сурбалжалагшаар ажал-ладаг юм. Завхан аймагай нютагай зүблэлэй захилаар "Отгонтэнгэр-ОД" гэһэн оюунлаг сүлөөтэ мэдээллийн журнал гаргалсадаг Гандболд Монголын зохёолшодой эблэлэй зүгһөө бидэнэртэ ном бэлэгүүдые бариба.
Гол мэдээсэлһээ бага зэргэ хадуурһандаа хүлисэл гуйгаад, дүхэриг-шэрээе дүнгэн буугшад сооһоо Сэлэнгэ аймагай хүдөө ажахын һалбариие олон жэлдэ толгойлһон агротехник мэргэжэлтэй Дагбын Бадарчда анхаралаа хандуулая. Сог мэтэ улаахан гадартай номуудые асараад байхынь хараад, юрэл хүдөө үйлэдбэриин тоо, баримтануудтай ном бэшэ аал даа гэжэ һанаа бэлэйб. Үнэндөө тиимэ бэшэ байба. Харан гэһэйм, "Ардын засаг түрын гуламтада түшэлсэжэ сусал нэмээн Сэлэнгэ нютагайхид" гэһэн тон һонирхолтой баримтануудтай, ямаршье эрдэмтэнэй шэнжэлгэһээ дутуугүй, ульгам һайхан хэлэтэй ном байба.
- Ажахын талаар харюусалгата ажалда ябахадаа, Буряад ороной Зэдын аймагтай таһалгаряагүй холбоотой һэмди. Тэрэ үеын аймагай, ажахынуудай толгойлогшод Сандаг Базарович Жаргаловтай, Михаил Александрович Спасовтай, мүнөө үеын зон сооһоо Жаргал Дабасамбуевич Батуевтай дүтын найзанар гээшэбди. Зэлтэрээрээ гараад лэ, таряа талхаараашье, үбһэ тэжээлээршье, үхэр малааршье андалдаха саг болодог һэн. Матвей Рабданович андамни ерээ гэжэ дуулаад, тэсэнгүй наашаал тэгүүлбэб. Шүлэг-хүлэгөө ургалаад, үшөө хажуудаа бэшэдэг зоноо дахуулаад, урматай ябажа байхадань хараад, баярлабаб. Бишье баһа наһатай болоһон хойноо гуурһанай мэдэлдэ орон татуу, нютагай шэлдэг хүмүүсэй аймагайнгаа, Монгол эхэ ороной түүхэдэ оруулһан хуби нэмэри тухай бэшэхэ гэжэ шиидэһэмни иимэл даа,- гэжэ Бадарч ахатан намжархан хөөрөө бэлэй.
Манай зохёолшодшье шүлэгүүдээ ордоһотойгоор ханхинуулба. Илангаяа шиираг шэлдэг наһандаа ябаһан багша мэргэжэлтэй Дамдин-Сэрэн Доржогутабайн баян хэлэтэй, бата хэлбэритэй шүлэгүүд сугларагшадай һанаанда таараба ха. Харин Чингис Цыренович шүлэгүүдээ уянгатуулан уншахаһаа гадна гүндүү хоолойгоороо дуулахадань, халуун альга ташадаг байба. Жорж Абзаев Барга буряадуудай түүхэһээ һабагшатай хөөрөө ябуулжа, һонирхол үүсхэбэ. Уран зохёолшодтой наһаараа хүдэлжэ, уянгынь ульһыень хэзээдэшье дэмжэжэ ябаһан Рыгзема Гомбоевна Батомункуева зохёолшодой, уншагшадай хоорондохи харилсаае тогтоогоод, ажалаа хизаарладаг бэшэ, өөр янзын шэнжэлэл хэдэг, уянгата үгүүлэл бэшэдэг тухайгаа хөөрэжэ үгөө.
Удаань Монголой зохёолшодой эблэлэй удха зохёолын талаар хүндэтэ шагналнуудта хүртэһэн, ахамад үеын яруу найрагша Ламажавын Банзарагч наянай хорёо ороод ябаһан наһанай урасхал тухай бодомжото шүлэгүүдээ уншаа. Сарюун хүнгэн зандаа, нюур шарайдаа үлзы тэнигэлэнэй тэмдэгтэй ахатанай "Тэнгэр уулын шэбэнээ" гэһэн хэһэг шүлэгүүд сооһоо "Орлог түүхын дуулал - "Нууц товчоо" гэһэн шүлэгэйнь хоёр бадаг дурдая.
Өрлөг түүхын зузаан шаштар
Өнөр Монголын дуулал намтар
Өвөг дээдсийн нангин цадаг
Өнөө бидэндээ вандан хадаг.
Хүх Монголын нууц товчоо
Хорст дэлхэйдэ ховорхон товчоо
Ахиад гарахагүй гансахан товчоо
Алтнаас үнэтэй эрдэниин товчоо.
Һур жабхаланта Монголын хойморой аха захатанай үреэл үгэ эгээл үнэтэй эрдэни-зэндэмэни мэтэ бэлэй.
