Агта алдабал, баригдаха,
Ама алдабал, баригдахагїй...
Арюун hайхан эхэ Буряад дайдыемнай алтаар нэмэриhэн намарай – арбадугаар hарын 24-нэй наруулихан үдэшэ заншалта болоhон «Буряад хэлэнэй Үдэр» республикын дэбисхэр дээрэ юhэн эрдэниин тоогоор юhэдэхи удаагаа хүрэжэ ерэбэ.
Буряад түрэл хэлэмнай
Бабжа-Барас баатарай
Номой хүбшэ бэлэй.
Бальжан сэсэн хатанай
Ухаанай hомон бэлэй...
Залуу хүнэй хүмүүжэлдэ нютаг, тоонто, гэр бүлэ, гуламта, эхэ хэлэн... гээд лэ нангин үгэнүүдэй өөрынгөө hуури олонхой байбал, энэ хүн хэзээдэшье эхэ оронойнгоо нангин hүлдые хаанашье ябахадаа үргэжэ ябаха байха гэhэн найдал байна.
Энэ hайндэрэй эхин дээрэ Буряад Уласай Засаг газар, Буряад Уласай Арадай Хурал, тиихэдэ Бүгэдэ буряадай үндэhэн соёлой эблэл байhан, тиигэжэ эдэмнай жэлдээ нэгэ удаа энэ hайндэрөө эмхидхэн үнгэргэдэг заншалтай болонхой. Энэшье жэл энэ hайндэрнай тиигэжэл үнгэрбэ гээшэ.
Һайндэрэй эхин дээрэ Буряад Республикын Толгойлогшо В. В. Наговицын, Буряад Республикын Арадай Хуралай Түрүүлэгшэ М. М. Гершевич, Бүгэдэ буряадай үндэhэн соёлой эблэлэй захирал В. Р. Булдаев гэгшэд hайндэртэ сугларhан хабаадагшад болон айлшадые амаршалаад, эдэ үдэрнүүдтэ үнгэрhэн мүрысөөнүүдтэ илагшадые, мүн юрэл үдэр бүриингөө хандасаар буряад хэлэеэ үргэжэ, хүгжөөжэ ябаhан зонуудта баярай бэшэгүүдые барюулаа. Буряад Уласай Засаг газарай Толгойлогшын Баярай бэшэгтэ «Найдал» гэжэ жасын түрүүлэгшэ Балханов Юрий Содномович, Буряадай багшанарай дунда мэргэжэлэй hургуулиин тамирай факультедэй декан Жалсанова Людмила Дашидоржиевна, «Мүнгэн тобшо» гэжэ буряад хэлэн дээрэ байгуулагдаhан сайтын эмхидхэлшэ Белоусова Марина Юрьевна (Москва) гэгшэдтэ Буряадай Толгойлогшо В. В. Наговицын барюулба.
Буряад Республикын Арадай Хуралай Түрүүлэгшэ М. М. Гершевич дунда мэргэжэлэй тусхай hургуулинуудай оюутадай хоорондо буряад хэлээр үнгэрhэн «Би буряад тоонтоео магтанаб» гэhэн мүрысөөндэ шалгарагша Буряадай Хүдөө ажахын колледжын гурбадахи курсын оюутан Абида Сандановта Гран-при шагнал, Россиин Эрдэмэй академиин Сибиириин таhагай Монгол арадуудые, Буддын шажан болон Түбэдые шэнжэлэлгын институдай ахамад эрдэмтэ-ажалтан, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат Бабасан Доржиевич Цыреновтэ буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар олон жэлдэ үнэн шударгы ажаллаhанайнь түлөө, СССР-эй арадай артист Гомбо Цыдынжаповай нэрэмжэтэ Гүрэнэй Ленинэй орденто Оперо болон баледэй театрай дуушан Доржо Шагдуровта буряад Республикын Арадай Хуралай Баярай бэшэгүүдые барюулаа.
Тиихэдэ Бүгэдэ буряадай үндэhэн соёлой эблэлэй захирал В. Р. Булдаев Буряадай Ехэ hургуулида үнгэрhэн «Ёhотой буряад» гэжэ hонирхолтой мүрысөөндэ 8 факультедэй багшанар болон оюутадай дундаhаа шалгарhан орщуулгын таhагай суглуулагдамал командын ударидагша, 4-дэхи курсын оюутан Дандар Дугаровта, тиихэдэ Буряад театр соо үнгэрhэн сэнхир дэлгэс дээрэ бэшээтэй дуунай үгэнүүдые дахажа дуулалгаар түрүүшын hуурида гараhан гэгшэдтэ шагналнуудыень гардуулаа.
Һайндэрэй үдэшэ театрай фойе соо «Найдал» гэжэ жасын эмхидхэлгээр буряад хэлэ хүгжөөхэ хэрэгые дэмжэлгын хойшолонгоор бүтээгдэhэн хүдэлмэринүүдэй үзэсхэлэн дэлгэгдэжэ, театр соо сугларагшадай анхарал эзэлжэ байгаа бэлэй. Мүнөөдэр дээрэ энэ талаар 6 түлэб хүсэндөө хүргэгдэнхэй гэбэл:
«Хэблэлэй эрхим зүйл». Эндэ «Юртэмсын шубуун» гэжэ уран шэмэглэлтэй зураг бүтээhэн Екатерина Борисовна Балданова, Санжи Нимаевич Шагжинай 3-hаа 10 хүрэтэр наhанай үхибүүдтэ hара бүри гаража байдаг шэрдэжэ боломоор «Будамшуу» гэжэ сэтгүүл, Ольга Гармаевна Макарова Людмила Викторовна Аюшеева хоёрой хэблэhэн ород-буряад толи.
Максим Дашинимаевай сэнхир дэлгэстэ үнгэргэжэ болохо буряад хэлэнэй хэшээл.
Янжина Александровна Данзановагай сэсэрлигтэ үнгэргэжэ болохо «Заахан бэрхэ» гэжэ хэшээл.
Баир Гомбоевай «Yльгэршэнэй гэр».
Чимита Кимовна Данзановагай «Хүүгэдые хэлэндэ наадан hургаха» гэhэн заабаринууд. «Найдал» жасатай суг энэ хэрэг бүтээлсэhэн гэжэ нэрлэхэдэ:
Улаан-Yдэ хотын Залуушуулай хэрэгүүдэй талаар хороон, Буддын шажантанай заншалта Сангха, «Диамед» гэжэ нээмэл түхэлэй нэгэдэл, «Дента-1» гэhэн Москва хотын шүдэ эмнэлгын газар, «Захааминай хүдөөгэй үйлэдбэри» гэhэн хамжаан, «Зүүн зүгэй эмнэлгэ» гэhэн нээмэл түхэлэй нэгэдэл, «Yбшэнгүүдые уридшалан элирхэйлхэ Байгалай түб», «Никмед», «Бест Плюс» гэhэн хамжаанууд, Буряад Республикын Арадай Хуралай депутат Бато Семёнов, hайн удхатай, hайн шэглэлтэй үүсхэлнүүдые үргэлжэ дэмжэжэ байдаг Принлай Дармаев Бадма-Ханда Аюшеева хоёр.
Жэлhээ жэлдэ урилдаа-мүрысөөнүүдэй олон боложо, хабаадагшадайшье тоогой олошоржо байхада хүнүүдэй хандаса хубилжа, буряад хэлэндээ hанаагаа табидаг, тэрэнээ дэмжэхэ, үргэхэ тухай бодомжолно гээд эли. Эдэ үдэрнүүдтэ үнгэргэгдэжэ байдаг хэмжээ ябуулганууднай нэгэ үдэрэй хэмжээндэ багтахаяашье болихонь гайхалгүй. Тон тиимэ ушар байдалда «Оюун бэлиг» гэжэ республикын хэмжээнэй мүрысөөн 9-дэхи ангиин hурагшадай дунда үнгэрөө.
Баhал иигэжэ, үдэрэй хэмжээндэ багтажа ядан үнгэрhэн хэмжээ ябуулганууд гэбэл, Yндэhэтэнэй номой hанда буряадай хаанаhаа бии болоhон тухай дүхэриг шэрээ, Буряадай Ехэ hургуулида элдэб хэмжээнүүд үнгэрөө.
Исай Калашниковай нэрэмжэтэ хотын түб номой hанда Россиин Федерациин Гүрэнэй Дүүмын депутат Михаил Викторович Слипенчугай дэмжэлгээр буряад хэлэн дээрэ России дотор соёлой жэлдэ зорюулагдаhан уншалга дахажа бэшэлгэ (диктант бэшэлгэ) үнгэрөө. Эндэ элдэб ондоо мэргэжэлтэй, ондо-ондоо яhанай 21-hээ 82 хүрэтэр наhанай 79 хүн хабаадалсаа.
Тэндэ шалгаржа тодорhон зондо шагналнуудынь тэрэл номой hан соо гардуулагдаа, энэ мүрысөөнэй гол шан Буряадай Гүрэнэй ехэ hургуулиин Хэлэ бэшэгэй дээдэ hургуулиин 5-дахи курсын оюутан Зоя Лыгденовада Буряад Республикын Арадай Хуралай депутат, «Метрополь» хамжаанай нютаг можын талаар захирал Баир Дашиевич Цыренов баярай энэ үдэшэ театрай тайзан дээрэhээ барюулба.
Хүүхэлдэйн «Yльгэр» театр соо республикын хүүгэдэй театрай студинуудай харалган боложо үнгэрөө.
Эндэ жюриин сэгнэлтээр эрхим гэжэ нэрлэгдэhэн зүжэгүүдые нэрлэе: Хэжэнгын аймагай хүүгэдэй театрай табиhан «Yүдэнэй хажуудахи үлгэсэ дээрэ», Улаан-Yдын 54-дэхи hургуулиин табиhан «Муура багша», Захааминай аймагай Санагын хүүгэдэй «Бэлэн хилээмэн». Эдэ нэрлэгдэhэн зүжэгүүдhээ гадна олон зүжэгүүд шагнал хайрануудта хүртөө, бэшэдэг, харуулдаг болон хөөрэдэг hонинуудта гараха байха, хараха, шагнахабди.
Һургуулиин наhа гүйсөөгүй хүүгэд нэгэ зүжэг асарhан байгаа. Тэрэ мүрысөөнэй үдэшын эрхим зүжэгүүдэй тоодо Улаан-Yдэ хотын 15-дахи сэсэрлигэй үхибүүдэй харуулhан «Реэпкэ» гэжэ зүжэг. Энэ зүжэгтэ наадаhан хүүгэдтэ Россиин арадай артист Лариса Егоровагай, хүүхэлдэйн «Yльгэр» театрай юрэнхылэгшэ Надежда Шагдыровагай тиихэдэ Бүгэдэ буряадай үндэhэн соёлой эблэлэй шагналнууд барюулагданхай.
Энэ «Реэпкэ» болон мүрысөөнэй эрхим зүжэг гэжэ тодорhон Хэжэнгын аймагай студиин түлөөлэгшэдэй зүжэг (Доржо Сультимов. «Yүдэнэй хажуудахи үлгэсэ дээрэ») театрай тайзан дээрэhээ харуулагдаа.
Эрхим гэжэ сэгнэгдээд гол шагналда хүртэhэн Хэжэнгынхидтэ Буряад Уласай соёлой hайд Т. Г. Цыбиков уран зурааша З. Доржиевай бүтээhэн «Алтан баг» барюулаа.
Тиихэдэ Тимур Гомбожапович «Бүгэдэ буряадай ехэ наадан «Алтаргана» гэhэн асуудалаар энэ ехэ нааданай 20 жэлэй ойдо зорюулагдаhан сээжэ бэшэлгэдэ (сочинени бэшэлгэдэ) шалгарагшадта шагналнуудые барюулба гэбэл:
Залуушуулай дундаhаа хоёрдохи hуурида гараhан Олег Шкедовтэ, Буряадай ойн ажахын мэргэжэлтэдые hургадаг дунда мэргэжэлэй hургуулиин оюутан;
алуушуулай дундаhаа нэгэдэхи hуурида гараhан Лубсан Бальжуровта, Буряадай Гүрэнэй Ехэ hургуулиин оюутан;
Ехэшүүлэй дундаhаа эрхим сочинени гэжэ сэгнэлтэ абаhан Намжилма Бальжинимаевада, ажалай ветеран, блоггер.
«Буряад хэлэн» гэhэн сахим номоор жэлhээ жэлдэ үнгэржэ байдаг республикын хэмжээнэй заншалта мүрысөөнүүд үнгэрөө. Энэ мүрысөөндэ илажа, өөрынгөө ангида түрүүшын hууринуудые эзэлhэн:
Яруунын аймагай Иисэнгын дунда hургуулиин Саяна Занданова,
Хориин аймагай Ааланай дунда hургуулиин Аяна Буянтуева,
Yндэhэтэнэй нэгэдэхи лицей-интернат hургуулиин hурагшад – Булат Раднаев, Сарюуна Бимбаева, Эржена Сонопова гэгшэдтэ Буряад Уласай hуралсалай болон эрдэм ухаанай орлогшо hайд Н. И. Мошкин шагналнуудые барюулаа. Тиихэдэ буряадай Ехэ hургуулиин дэргэдэ ехэшүүлэй дунда үнгэрhэн «Эрхим уншалга дахажа бэшэлгын» дүнгүүдээр шалгарагшадта мүн лэ шагналнуудыень барюулhан байна. Эндэ 93 хүн хабаадаа гэжэ хэлэхэ хэрэгтэй.
Захааминай аймагай Элеонора Бальжанова эгээл алдуугүй, зүб бэшэгшэ гэжэ элирээ. Наhанайнгаа амаралтада гарагшад сооhоо эгээл алдуугүй, зүб бэшэгшэд гэжэ Яруунын аймагhаа Цындыма Балданова, Улаан-Yдэhөө Андрей Чимитдоржиев хоёр, эгээл зүб бэшэдэг алба хаагша Валерий Зоригтуев Данзан Намнанов хоёр, эгээл зүб бэшэдэг олзын хэрэг эрхилэгшэ Сэсэгма Балданова, эгээл зүб бэшэгшэ оюутан Цыцык Жигжитова, Жамбал-Доржо Балданов, Саяна Цымпилова гэгшэд, эгээл зүб бэшэдэг мэргэжэлтэн Соёлма Цыдыпова Баирма Гармаева хоёр, эгээ сэбэрээр бэшэдэг гэжэ илгарагшад Ринчин-Ханда Доржиева, Туяна Цыбикова, Баирма Бадмаева гэгшэдтэ шагналнууд барюулагдаа.
Yнишье болоогүй, «Хүхюу буряад» гэhэн шогтой хүхюу хөөрөөнүүдые дэлгэдэг хүнүүдэй мүрысөөн бии болоод, ябажа захалаа бэлэй. Энэ жэл түрүүшынхиеэ hонин удхатай шогтой богонихон үгүүлэлнүүдые болон ябаган зугаануудые зохёогшодой хоорондо мүрысөөн соносхогдоод, ехэ олон хүн хабаадажа, тэдэ зохёолнуудынь «Буряад үнэн» hониной нюурнууд дээрэ хэблэгдэжэ, олоной анхаралда дурадхагдаа. Энэ мүрысөөндэ шалгаржа, шагналай hууринуудые эзэлhэн зохёолшодто шагналнуудыень «Буряад Yнэнэймнай» ахамад редактор Валерий Викторович Хартаев гардуулба:
Yгүүлэлнүүдые бэшэлгээр шагналай hууринууд иигэжэ гараа:
Гурбадахи hуурида – Эрдэни Дугаров, хоёрдохи hуурида – Доржо Сультимов, нэгэдэхи hуурида – Аляа Туулай (Владимир Тулаев).
Ябаган зугаа зохёогшод сооhоо: Гурбадахи шагналда Бадма-Ханда Пурбуева, хоёрдохи hуурида Игорь Чимитцыренов, нэгэдэхи hуурида Дансаран Доржогутабай.
Буряадай габьяата артистнар Бэлигтэ Дамбаев Болод Динганорбоев хоёр Владимир Тулаевай «Халзан толгойтын хараал», тиихэдэ Доржо Сультимовай «Тоогто сохюулба» гэhэн үгүүлэлнүүдээр шогтой уншалга үнгэргэжэ, сугларhан зониие баясуулаа.
«Табан сэсэн» гэжэ хотын hургуулинуудай дунда мүрысөөн Улаан-Yдэ хотын 32-дохи дунда hургуулиин дэргэдэ нааданай гуримаар үнгэрhэн байна. III hуури эзэлhэн 20-дохи дунда hургуули, II hуури эзэлhэн 29-дэхи дунда hургуули, I hуури эзэлhэн 32-дохи дунда hургуулинууд эндэ шалгаржа, тэдээндэ Улаан-Yдэ хотын Захиргаанай эрдэм hуралсалай хорооной түрүүлэгшын орлогшо Любовь Тельмановна Цепкова шагналнуудые барюулба.
Мүн тиихэдэ Любовь Тельмановна онсо шалгарhан багшанарта шагналнуудые барюулаа:
Бадмаева Баярма Жигмитдоржиевна, 33-дахи гимназиин буряад хэлэнэй багша, Бадмаева Мария Заятуевна, 25-дахи hургуулиин буряад хэлэнэй багша, Гомбоева Дарима Дамбаевна, 14-дэхи hургуулиин буряад хэлэнэй багша, Нимаева Ханда Санжиевна, 35-дахи hургуулиин буряад хэлэнэй багша. Буряадаймнай уран зохёолшодой номууд үсөөн, гаранагүй баринагүй гэлдээн hүүлэй хэдэн жэлдэ үргэлжэлдэг болонхой. Гэбэшье номууд бии ха юм. Олон. Тэдэ номуудые найрта сугларагшадтаа hануулан, зохёолнуудhаа хэhэгүүдые Буряад театрай артистнар уншаба. Нэрлэбэл: Россиин арадай артист Михаил Елбонов, Россиин арадай артист Людмила Дугарова, Россиин габьяата артист Дарима Сангажапова, Россиин габьяата артист Дамбадугар Бочиктоев, Буряадай габьяата артист Дарима Гылыкова, Буряадай габьяата артист Любовь Цыдыпова, Буряадай габьяата артист Дабацу Юндунова.
Буряад хэлэнэй габшагай hарын хэмжээн соо Буряадаймнай элитэ уран шүлэгшэ Булад Жанчиповай түрэhөөр 75 наhанай ойе тэмдэглэн, үндэhэн лицей-интернадта поэдтэй уулзалга үнгэрөө бэлэй. Эндэ республикын олон аймагуудай залуу үетэн хабаадалсаhан байна.
Буряад хэлэеэ үргэжэ, арад зоноо хүтэлжэ ябаха аргатайшье, шадалтайшье зон республика доторнай олон болонхой. Тэдэнэй тоодо уран зохёолшод, «Буряад үнэн» hониной, Буряадай радио болон телевидениин, «Ариг ус» телекомпаниин «Мүнгэн сэргэ» дамжуулгын сурбалжалагшад, Гүрэнэй Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ Буряад драмын академическэ театрай артистнар болон мэргэжэлтэд...
Тиимэл даа, хүндэтэ нүхэд, хэлэмнай мүнөө дээрээ найдамтай гарта.
Буряад хэлэнэй hайндэртэ Дарима Цырендондопова, Чингис Раднаев, Доржо Шагдуров, Мэргэн Санданов, Бадма Гомбожапов, Бэлигма Ринчинова гэгшэд хабаадажа, аялга hайхан дуунуудаа бэлэглээ. Пётр Чайковскийн нэрэмжэтэ урлалай дунда мэргэжэлэй hургуулиин хүгжэмэй арадай зэмсэгүүдэй шуулган, тэрэл hургуулиин арадай аман зохёолой «Жэргэмэл» гэhэн шуулга хабаадалсаа.
