Санагын Соёлой ордон ехэл һэн бэлэй, теэд тиигэжэ һанан гэһэйш, хүл табиха зайгүй, хүн зон бусалжа байба. Үүдэ оромсоор, зоной нюдэ хужарлуулан, хүхэ үнгэтэй трактор табяатай угтажа, байна. Ехэ танхимай тайзан дээрэ хүхэ хадагаар орёолготой, Санагын Даша-Пүнсэглинг хиидэй ламанарай арюудхаһан 2 метр утатай томоһоо томо һэер табяатай (һэерээ шаахаһаань урид хүбүүд энэ һүлдэ һэертэ ерэжэ, адис абана). Мүрысөөнэй 10 сагта эхилээшье һаань, нээлгын баяр ёһолол 12 сагта һүр жабхалантайгаар эхилбэ. Буряад Республикын соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэд Николай, Борис Тарбаевууд, Оюна Гундуева уран гоёор уряа табижа, бүхы командануудые урибад.
НЭЭЛГЫН БАЯР ЁҺОЛОЛ
Буряадай оперо болон баледэй театрай дуушан Доржо Шагдуров бултанда мэдээжэ «Сагаан дали» дуунай автор Ринчин Бальжуров хоёр Санагынгаа магтаал дууе хангюурдабад. Санагын урлалай һургуулиин арадай зэмсэгүүдэй оркестр буряад арадай хүгжэм ирагуу гоёор наадажа, гурбан үеын хүүгэд нэгэ доро ёохор наадаяа хатарбад. Борис Тарбаевай найруулан табиһан “Табан хурган” гэжэ зүжэгые урматайгаар, шогтой гоёор эдир хүбүүд наадажа, харагшадые хүхеэбэ. Табан хургад бил бэрхэб гэлдэжэ, бэеэ магтажа ябаһанаа эблэржэ, “лута” томо нюдарга болоходоол, һэерээ хуха сохинод. Илангаяа Бишыхан Шэгшүүдэй ехэ гоёор наадажа, бултанда һайшаагдаа. Санжай-Ханда Дармаевагай үгэнүүд дээрэ Ринчин Бальжуровай бэшэһэн һэер шаалганай магтаал дуун түрүүшынхиеэ һүр жабхалантайгаар гүйсэдхэгдэбэ.
Республикын Физическэ культурын болон спортын агенствын түрүүлэгшэ Владислав Бумбошкин мүнөө сагай шэрүүндэ арадайнгаа заншалта наадануудые хүгжөөжэ, тоонто нютагаа үргэжэ байһан захааминайхидые, энэ арадай наада эмхидхэһэн санагынхидые, айлшадые, һэершэдые Буряад Республикын Толгойлогшын зүгһөө халуунаар амаршалба. Тиигээд Владислав Матвеевич өөрынгөө шаби, энэ нааданай эмхидхэгшэдэй нэгэн Баир Жамьяновта, урид Захааминай аймагай спортын, залуушуулай таһаг даажа ябаһан, Захааминай аймагай гулваагай социальна талаар орлогшо Людмила Санжеевада спорт хүгжөөлгэдэ габьяатай байһанайнь түлөө медальнуудые барюулаа.
“Буряадай арадуудай заншалта наадануудай федерациин” түрүүлэгшэ Алексей Гыргенов буряад арадайнгаа заншалта наадануудые хүгжөөлгэдэ хам оролсоһон захааминаархинда баяраа мэдүүлбэ. Тиихэдээ:
– Энэ жэлэй Сурхарбаанда түрүүшынхиеэ һээр шаалган оруулагдажа, ехэ гоёор үнгэргэгдөө. Тэрэ нааданда баһал захааминайхид шалгараа һэн. Тиихэдэ ямар нютагта наадан үнгэргэгдэнэб, тэрэл дайдын нютаг хэлээр хөөрэлдэхэбди гэһэн заншалаараа мүнөөдэр “һээр” гэлсэнгүй, захааминайхидаа хүндэлжэ, “һэер” гэжэ хэлсэхэбди, – гэжэ мэдүүлбэ.
Захааминай аймагай депутадуудай Соведэй хүтэлбэрилэгшэ Бэлигто Зундуев, аймагай гулваагай орлогшо Людмила Санжеева, спортын болон залуушуулай таһагые даагша Борис Осодоев гурбан бултаниие амаршалжа, энэ наада эмхидхэгшэдтэ баяр баясхалангаа мэдүүлжэ, аймагай гулваагай зүгһөө хүндэлэлэй грамотануудые барюулбад. Улаан-Үдэдэ ажаһуудаг захааминайхидай “Хадата Захаамин – XXI зуун жэл” гэһэн эблэлэй түрүүлэгшэ, ВАРК-ын гүйсэдхэхы директор, Буряадай арадай артист Батор Санданов нютагаархидаа энэ ехэ найр эмхидхэһээрнь хани халуунаар амаршалхадаа: “Олон зоной хабаадалгатай иимэ ехэ найр наада үнгэргэжэ байхадамнай, орон нютагаймнай һахюуһадшье баярлажа, арад зондоо баяр талархалаа мэдүүлжэ байнад,” – гэжэ омогтойгоор хэлэбэ.
ЗАНШАЛТА НААДАНУУДАА, АЖАЛАА ҺЭРГЭЭХЭ
Нааданай үедэ һургуулиин бага танхим соо пресс-конференци үнгэржэ, эндэ хайшан гэжэ заншалта наадануудаа саашадань хүгжөөхэмнайб гэһэн хөөрэлдөөн болоо. Бүхыдөө республика дотор ямар ажалай хэр ябуулагдажа байһан тухай Алесей Гыргенов элидхээ. Баһал Захааминай аймагта заншалта наадануудай яажа үнгэрдэг тухай Борис Осодоев дэлгэрэнгыгээр хөөрөө. Санагын һургуулиин директор Ирина Бандеева мүнөө үедэ һургуулиингаа ябуулжа байһан “Аригуун түшэг” түлэб тухай хөөрэбэ. Энэ түлэбөөр һурагшад “Эрын юһэн эрдэмдэ” болон “Эхэнэрэй найман шадалда” һуранад. Тиихэдээ һурагшад өөһэдөө бэе бэеэ һурганад: ойлгоһон мэдэсэ, шадалаа багануудтаа дамжуулнад. Иигэжэ һурахадаа үхибүүд ехэ ханамжатай, оролдосотой болонод. Түрэл арадайнгаа нангин заншалнуудые сахижа, элүүр энхэ, хүсэтэй, шадалтай, ажалша бэрхэ, хүндэмүүшэ хүнүүд болохо ябадалдань туйлай ехэ арга, туһа болоно. Мориндо бэрхэ, бүхэ барилдааша, мэргэн харбааша, һэершэ, хазаар ногто уяха, ташуур минаа гүрэхэ, уранаар дархалха, агнаха арга шадалтай хүбүүд юундэшье диилдэнгүй сагай ямаршье бэрхые дабангүй яахаб даа! Гэр бараагаа ариг сэбэрээр байлгажа, айлшадые хүндэтэйгөөр угтажа, шаргал һайхан сайгаараа, сагаан эдеэгээрээ, мяхан табагаараа хүндэлжэ, уран зугаа дэлгэжэ, арһа хүдэһөө элдэжэ, булган захата, халюун доторто хубсаһа хунараа оёжо, гоёолто шэмэглэлнүүдые хадхажа, олбог талбагуудые, тохом дэбидхэрнүүдые даража, хүбхэгэр дулаан хүнжэлнүүдые хэжэ байха эхэнэрнүүд эрэ нүхэдөө үргэжэ, олон хүүгэдые түрэжэ, буряад арад түмэнөө суурхуулхал даа. Заншалта табан хушуу малаа үдхэжэ, ажалаа хэжэ, заншалта наадануудаа хүгжөөжэ байбал манай арад дэлхэйн түрүү арадуудай дунда урагшаа дабшаха заяатай гэжэ хабаадагшад баталаа.
НААДАНАЙ ДҮНГҮҮД
30 командануудай дунда Утаатын команда 4-дэхи һуурида гаража, Арадай Хуралай Түрүүлэгшын орлогшо Бато Семёновой тусхай шанда хүртөө. 3-дахи һуури эзэлһэн Санагын наһатай һэершэд 20 мянган түхэригэй шан абаа. “Хадата Захаамин – XXI зуун жэл” гэһэн команда 2-дохи һуури эзэлжэ, 30 мянган түхэригэй шан абаа. Нэгэдэхи һуури эзэлжэ шадаһан аяар холын Ахын команда гол шан – трактор абаба гээшэ.
Шангай һууринуудта гараһан шанга һэершэдые тоолоё: 10-дахи, 9-дэхи, 8-дахи һууринуудта гараһан Аркадий Жамбалов (“Хадата Захаамин – XXI зуунжэл”), Бимба Логинов (Захаамин, Утаата), Баир Цыдемпилов (Захаамин, Санага) – эдэ гурбан нэжээд мянган түхэригэй шангуудта хүртөө. 7-дохи һуури эзэлһэн Семён Бадмаев (Утаата) - 2000 түхэриг, 6-дахиие абаһан Олег Кутанов (Захаамин, Хуртага) – 3000, 5-дахиие эзэлһэн Элбэг Ламажапов (Хурамхаан) – 4000, 4-дэхидэ гараһан Галсан Осохеев (Аха) 5 мянган түхэригэй шанда хүртэбэд. Түрүүшын гурбан һуури эзэлхын түлөө шанга тулалдаан болобо. Үни удаан тулалдажа, Захааминай Сагаан-Мориной Баир Доржиев гурбадахи һуурида тодоржо, 10 мянган түхэригэй шан абаа. Бүхы харагшадта һайшаагдаһан Ахын залуухан Зоригто Габанов хоёрдохи һуурида гаража, 15 мянган түхэригэй шан абажа шадаа. Энэ мүрысөө эмхидхэгшэдэй нэгэн Александр Базаров (“Хадата Захаамин – XXI зуун жэл”) илажа, 20 мянган түхэригэй шанда хүртөө.
Энэ нааданда хабаадаһан һэершэдэй дунда эгээл эдир һэершэн гэжэ Түнхэнэй аймагай Хойто-Голой 13-тай Дамдин Самбуев тодоржо, мянган түхэригөөр урмашуулагдаа. Эгээл наһатай һэершэн гэжэ тоологдоһон Санагын Илья Норбоев (61 наһан дээрээ ябана, Альбина басаганиинь энэ мүрысөө үнгэргэлгэдэ мүнгэн туһаламжа хүргөө) баһал мянган түхэригөөр урмашуулагдаа. Һэершэдэй дунда эгээл бэрхээр, өөрын онсо оньһотойгоор һэер шаадаг гэжэ Түнхэнэй Баир Шалбанов шалгаржа, мянган түхэригэй шангаар урмашуулагдаа.
УРАН ЗОХЁОЛОО УНШАЯ
Энэ ехэ наадануудай хоорондуур урданай буряад заншалаар мүнгэеэ түлөөд, мянган түхэриг шантай табиһан һэернүүдые дуратайшуул шаажа, хаба шадалаа туршалсаа. Иимэ ушар тухай элитэ ехэ уран зохёолшо Дашарабдан Батожабайн “Төөригдэһэн хуби заяан” гэжэ роман соо уран гоёор харуулагдаа бэлэй гэжэ һанаанда ороно. Тэндэ Загда гэжэ хүн Далай ламын шангай түлөө тулалдаха барилдаашадай мүрысөөнэй урда тээ үни заяанай бэлдэжэ хатуужуулһан һэерээ табяад, нюдаргадаа хүсэтэйб гэгшэдэй мүнгыень суглуулжа һуугша бэлэй. Суута барилдааша Бүхэ ламын хамсыгаа шуугаад ерэхэдэ, айһан Загда һэмээхэн мүнгэтэй туулмагаа һулалжа эхилнэ. Хухалжа шадаагүйдэнь һөөргэнь мүнгэеэ туулмагтаа хэнэ. Хэнэйшье мэдэхэгүй Аламжын түлөө түлэжэ, тэрэниие һайн мэдэхэ, адуушаниинь ха юм, Намдаг баян һээр шаалгана. Абарга хүсэтэй, өөрын оньһотой Аламжа тэрэ һээрые хуха шаажа, байһан мүнгыень (нэгэ һайн эрье хониной сэн) абажа, инаг хайрата Жалмаяа, хоёр хүбүүдээ хооллуулжа баярлуулна, Му Фэй хитад нүхэртөө үриеэ түлэнэ. Харин мэхэтэй Намдаг баян Далай ламын шан хэн абарга абахаб гэжэ боосолдоходоо, Бүхэ лама булиха гэжэ гэмгүй ехэ мүнгэ табиһан хуушан боосоогоо арсажа, Аламжа илаха гэжэ мүнгэеэ табина.
Энэшье удаа үни удаан бэлдэгдэһэн шанга һэернүүдые табиһан хүнүүд табан мянга хүрэтэр мүнгэ суглуулаа. Тэдэ һэернүүдээ сугларһан тэрэл мүнгэн шантайнь удаадахи наадануудта, Сагаан һарада табиха. Эндэ, хүндэтэ уншагшад, тандаа ерэхэ Сагаан һара соогуур үнгэргэгдэхэ удаадахи Һээр шаалганай нааданда Хурамхаанай аймаг урижа байна гэжэ дуулгая.
