“Номой удха тэнгэри мэтэ агууехэ, дэлхэй мэтэ үргэн, далай мэтэ гүнзэгы. Номые уншахадаа, тэнгэридэ ниидэнэ, дэлхэйе тойроно, далайда
шунгана” гээд Монгол туургатанай яруу найруулагша Сэндын Дамдинсүрэн шүлэглэһэн байна.
Ном зохёохо, хэблэхэ, шэмэглэхэ, түрүүшын хуудаһанһаа һүүлшын хуудаһан хүрэтэр хянан шалгаха, хэблэлэй шэрын үнэрөөр анхилһан
шэнэхэн ном гартаа абаха – ямар ехэ жаргал гээшэб! Шэнэ ном мүндэлхэдөө, шэнэ хүнэй түрэһэнтэй жэшэхээр!
Ивалгын аймагай засаг дарга Б.Ц.Дымбрылов, Гильбира нютагай гулва, Ивалгын дасанай Ганжуур лама түрүүтэй ламбагайнар, уран урлагай
эрдэмэй кандидат Алексей Тугутов, энэ ном зохёоһон, согсолборилһон мэдээжэ сэтгүүлшэн Серафима Очирова, олон ном зохёожо, согсоборилжо, бэлдэжэ буряад арад зондоо бэлэглэжэ байдаг, олон үгэгүйгөөр, шааяа-шууяагүйгөөр ажалаа хэжэл, буряад хэлэнэй түлөө жүдхэжэл ябадаг Жанна Дымчикова, Галдан Ленхобоевой түрэл гарал энэ баярта хабаадаба.
Психологиин эрдэмэй кандидат, буряад үндэстэнһөө психологиин түрүүшын дипломированна мэргэжэлтэн, сэдьхэлэй гүн ухаанай эрдэм шэнжэлһэн, БГУ-дэ 40 гаран жэлдэ психологи зааһан багша Галсан Батоевич Батоевой Галдан Ленхобоевич Ленхобоев тухай дурсалга энэ ном соо оруулагдаа юм.
Энэ дурсалгые уншагшадай һонирхолдо табибаб.
Би өөрөө уг гарбалаараа Агын округой Сахюрта нютагайб. 1950-яад гаран онуудта гээшэ һэн ха. Агын багшанарай училище
дүүргээд, нэгэ жэл Урда-Агада багшалаад, Буряадай гүрэнэй багшанарай институдэй буряад хэлэ бэшэгэй факультедтэ эрдэм ном һураха гэжэ
студент болоод ябаһан сагни. Нэгэтэ Рабочая гэдэг үйлсэдэ (мүнөө Сүхэ-Баатарай нэрэмжэтэ) ябажа ябатарни, набтаршаг аад, хүдэр бүхэриг
бэетэй, хүри улаан шарайтай, хурсаар адаглан хараһан хүн “Ерэ даа наашаа” гэбэ. Дүтэлхэдэмни тэрэ асууба.
-Хаана һурадагбши?
-Багшын институдтэ һуранаб.
-Минии нэрэ Галдан Ленхобоев. Би энэ Ивалга нютагай хүм даа. “Механлит” заводой хүдэлмэришэнби. Суг хамта ажал хэхэбди. Ши манайда
ерээрэй,- гээд адресаа үгэбэ. Гэрынь заводһоо холо бэшэ байгаа. Амаралтын үдэр ерэхэ гэһэн сагтань ошобоб. Гэр соонь хуша модоор
дархалһан ан амитанай, шубуудай бүтээлнүүд байгаа һэн. Шудхажа хэгдэһэн сүгсэ, наһатанууд байгаа һэн. Ямар ажал хэхэ байгаабибди
гэхэдэ, Галдан Ленхобоевич хууша монголоор бэшээтэй дэбтэрһээ уншахадань, би кирилл үзэгтэ оруулжа, бэшэдэг байгааб. Бүхэли һүни
һуужа ажалладаг байгаабди.
Хуушан монголоор уншахынгаа урда тээ гараа угаагаад, бурхандаа зула бадараагаад, уншажа эхилхэ. Ажалтай байгаа, тиимэһээ амаралтын үдэр хоюулан ажалаа хэдэг байгаабди. Заримдаа һүниндөөшье хүдэлдэг байгаабди. Амтатай шүлэ шанаха, студент намайгаа садатарни эдеэлүүлхэ. Мүнгэ түлөө һэн. Тэрэ сагаараа ехэ мүнгэ олоо бэлэйб. Спортивнэ костюм абажа үмдөө һэмби. Тэрэ костюмаа удаан үмэдөө һэм даа.
-Үбгэн эсэгэмни 7-ой байхадамни, минии хөөрэһые нэгэшье хүндэ хэлэхэгүйш,һүүлдэ хүбүүндээ ганса хэлэхэ ёһотойш гэжэ намһаа
тангаригым абаад, дахуулжа эндэ иимэ зон байһан юм, эндэ Далай Даблан хаанай бууса байһан, эндэ алта, мүнгэтэй нюуса малташа байха гэхэ мэтээр хуу харуулдаг, заажа үгэдэг, хадуужа абхуулдаг байгаа гэжэ намда хөөрөө һэн. Танай Ага нютагта булашанууд байха, Боржигонтой
гэжэ нютагта Чингис хаанай угай бууса байха гэжэ хэлэдэг һэн. Чингис Хаан боржигин угай, Боржигантай Адаг голоор булаша байха. Окладниковта хөөрэжэ үгөө һэмби. Минии хэлэһээр, булашануудые малтажа, Далай Даблан Хаанай бууса Мухар-Шэбэртэ олоо. Окладниковта хэлэһэмни бултыень олоо. Тиигээд Окладниковай нэрэ болоо, олохо хүниинь олоо юм ааб дээ гэжэ һанаа амараар хөөрэжэ һуудаг һэн. Мүнөө саг ондоо болоо, нюугаад яахамнайб, бултыень саарһан дээрэ буулгажа бэшэхэбди, - гэдэг һэн.
Энэ багта алта, мүнгэнэй булаша (жилэ) байдаг гэжэ буряадууд хуу мэдэдэг байһан, тэрэ булаша дээрээ гэрээ табяад, хүндэ мэдүүлэнгүй,
тэндээл алтаар, мүнгөөр элдэб уран бүтээлнүүдые: зүүдхэл, шэмэглэл, гоёолто дархалаад, өөһэдөө худалдадаггүй, ондоо хүнүүдээр наймаалуулдаг байһан гэжэ Галдан Ленхобоевич Ленхобоев хөөрэдэг һэн.
Ивалга нютагайнгаа арад зоной ажабайдал, ажаһуудал тухай, сагай уларил, һара наранай тохёолгон тухай, байгаалиин үзэгдэлэй шэнжэ
тухай, хаашуулай буусануудые хэлэгшэ һэн, диктовалхадань би бэшэжэ абадаг һэнби. Эндэхи зоншни хадынгаа оройгоор ажаһуудаг байһан. Хадын оройгоор, дээрэ газарта һуудаг байгаа, юундэ хада дээрэ байдаг байгаа юм бэ гэжэ һурахадамни, һамгадаа, басагадаа хулуулсадаг байгаад, тиимэһээ холоһоо хэн ерэнэб, дайсан хаанаһаа харагданаб гэжэ хада дээгүүр харуул табяатай, хулгайшан, дайсан ерэбэ гү гээд, тэмдэг үгэжэ түүдэг табидаг байһан гээд, һамгадаа басагадаа буляалгахагүй гэжэ һахиха ажалтай, ондоо ажалгүй зон байһан гээд энеэжэ байжа хөөрэдэг һэн. Харин юун тухай хуушан монголһоо уншахадань бэшэдэгээ мартаалби дээ. Манай эндэхи Ивалгын дархашуул буу дархалдаг байһан. Энэ багай Ивалгын зон юушье һаа дархалжархидаг ехэ уран бэрхэ хүнүүд байһан гэхэ. Эхэнэр дархашуул винтовко дархалдаг байһан. Досоогуураа минтэтэй түргэн эрьелдэхэ буугай тобшо ствол соогуур түргэн эрьелдэдэг. Анханайнь минтэ гэжэ буряад үгэ һүүлдэ винт гэжэ нэрэтэй болоо гэдэг бэлэй. Тиигээд винтовка. Минтэ гэжэ буряад үгэ гэнэ (буугай сэмгэн соогуур досоонь сэб сэхэ түмэр бэшэ буугай тобшо ствол сооһоо гарахадаа эрьелдээд ошодогоор хэхэ, тиихэдэнь тобшо (һомон) холо ошохо, юумэ шархатаахадаа ехээр шархатуулдаг байһан гэжэ хөөрэхэдэнь ойлгодог һэнби.
Мухар-Шэбэртэ досоогуураа хадые сүмэ гараһан туннельтэй, иишэ тиишээ нюуса нүхэнүүд боложо таһарһан, хүнэй хоргодохо нүхэнүүдтэй уула байха гэдэг һэн. Хадын нүхэнэй аманда томо тогоон шэнги шулуун байха. Тэрээн соо бороогой уһан сугларха гэдэг һэн. Дохёо үгэдэг юумэниинь каланча гэдэг һэн. Дайсанай харагдаа һаа гал аһаадаг байгаа. Окладниковта хэлэжэ үгэһэн. Окладниковай ном соо байһан байха гэжэ Галсан Батоевич хөөрэнэ.
Энэ номой хоёрдохи боти удангүй хэблэгдэхэ юм.
Совет засагай үедэ мэдэхэ юумэеэ, шадаха мэргэжэлээ, уран урлагаа буряад арадтаа үлдээхэ, дамжуулха гэжэ оролдожо ажаһууһан, тэрэ шэрүүн сагта, коммунис үзэлһөө боложо, арадай боро арга, түбэд эмшэлэлгэ мартагдажа байхада, саарһан дээрэ үлдээһэниинь, мүнөө ямар ехэ олзо, шухаг мэдээсэл болоод байна гээшэб. Энэ номые уншагты, һонирхогты, өөһэдтөө заабол хэрэгтэй юумэ олохот даа.
