«Буряад хүндэ мүнөө үедэ би буряад яhатанби гэhэн мэдэрэл үгы hаа, саашаа үндэhэ яhатан хүгжэжэ шадахагүй. Буурал эхынгээ хэлэ, арадайнгаа соёл, аман зохёол, буряадби гэжэ hанаа hаа, хүн зон заатагүй мэдэхэ ёhотой» – гэжэ номой оролто үгэнүүд соо хэлэгдэнэ. Энэ хадаа манай арадай hүүлэй үедэ хамагаараа хам орожо, hэргээхын ехэ хүдэлмэри ябуулжа байhан үедэ гаража ерэдэг асуудалнуудтай айхабтараар хоолой ниилэжэ нэгэдэhэн уряал мэтэ ойлгосо ха юм. Энэ номые уншахадаа арадай аман зохёол соо, уран зохёол соо, тиихэдэ арадай гуримууд болон заншалнууд соо үнгэ зүhын, тоогой, сагай, тойронхи оршоной, гарай энэ тэрые харуулhан хүдэлсэнүүдэй, зүүдэнэй, шанарай, түхэлэй шэнжэлгэнүүдые ойлгохо болонобди.
Энэ номой автор тухай хоёр үгөөр: «Зүрхэндэмнай тарни түрүүлдэг, замаймнай утые арюудхадаг» – гэжэ Яруунаhаа гарбалтай бэлигтэйшүүлэй хэлэдэгээр, шүүдэрэй дуhалдал тунгалаг, шудалан үзэбэл оёоргүй, түүхын хуудаhандал хизааргүй түрэл буряад хэлэеэ түбеэр дүүрэн зэдэлүүлжэ ябаха үүргэтэй хүнэй нэгэн, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат, гушаад жэлэй туршада Нарhатын юрэнхы эрдэмэй 1-дэхи дунда hургуулида хари хэлэнэй багшаар ажаллажа байhан Сэсэгма Жигжитовна Цыбикова.
Автор нэн түрүүн иимэ асуудал табина: «Бэлгэ тэмдэг гэшые юун гэжэ ойлгохоор гээшэб? Символ гэhэн үгэ буряад хэлээр нэн түрүүн hүлдэ тэмдэг гэгдэнэ. Санжаа-Ешын Сэмжэд гэжэ багшын hая гараhан ном соо «hүлдэ тэмдэг – бэлгэ» гээд тайлбарилагдана. Монгол хэлэнhээ «символ – бэлэг тэмдэг» гээд оршуулагдана. Буряад хэлэндэмнай иимэ үгэ бии юм гэжэ «Үльгэрэй далай» гэhэн ном соохи иимэ мүрнүүд гэршэлнэ: «Үнгэтэ тэнгэриин ордон харша хүрэтэр доhолон хүдэлхэдэ, дээдэ ороной тэнгэринэр «Ямар бэлгэ тэмдэг үзэгдэбэ гээшэб?» гэжэ гайхалсана». «Илажа Түгэс Нүгшэhэн бурхан аа, бэедэтнай бии болоhон гайхамшагта 32 бэлгэ шэнжэ, болохо hаань, үзүүлжэ хайрлыт» гэжэ «Үльгэрэй далай» соо бэшээтэй байха. Дээрэ хэлэгдэhэн үгэнүүд дээрэ үндэhэлэн «символ» гэhэн үгые «бэлгэ тэмдэг» гэжэ нэрлэхэ хүсэл байна. Энэ ном бэшэлгын эхин гэхэ гү, али шалтагынь аяар холын 2006 онhоо эхитэй. 2006 оной янваариин 24 дэ Буряадай эрдэмэй түбэй ИМБиТ-эй хэлэ бэшэгэй эрдэмэй 11докторнуудhаа бүридэhэн совет дээрэ «Буряад аман зохёол соохи бэлгэ тэмдэгүүд» гэhэн нэрэтэй эрдэмэй ажал хамгаалжа, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат гэhэн нэрэ зэргэтэй болоhон байнаб. Минии энэ ажалай хүтэлбэрилэгшэ хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор, профессор, Буряад зоноймной дэнзэ хүбүүдэй нэгэн ябаhан, эхэ буряад хэлэнэйнгэй, буряад арадайнгаа хуби заяан тухай ехэтэ оролдожо ябаhан Б. Д. Баяртуев болоно. Бата Дугаржапович буряад хэлэн дээрэ диссертаци бэшэхэмни гэхэдэм ехэтэ баярлаhан, дэмжэhэн байна. Энэ темэ шэлэлгэдэ ехэ нүлөө үзүүлhэн, олохон алдуу заhаhан, ехэ сэнтэй дурадхалнуудые оруулhан, ёhотой багшын шанартай хүн байhан юм…»
Энэ номой нара харахада туhа хүргэhэн хэлэ бэшэгэй эрдэмэй докторнууд Л. Д. Шагдаровта, Л. С. Дампиловада, Б. С. Дугаровта, Г. А. Дырхеевада, И. Д. Бураевта, Ш-Н. Р. Цыденжаповта, тиихэдэ онсо баяр баясхалан энэ номойнгоо рецензентнүүдтэ – Ярууна нютагhаа гарбалтай диссертациин Зүблэлэй эрдэмтэ-бүридхэн бэшэгшэ, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат Б-Х. Б. Цыбикова, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат, А. Н. Дамбаева гэгшэдтэ баяраа мэдүүлнэ. Энэ монографиин хэhэгүүдые олон зондо мэдээжэ болгон буряад хэлэнэй электронно ном соогоо ба Соел гэhэн интернет сайт соогоо уран гоё гэрэл зурагуудаар шэмэглэн гаргаhан Буряад орон соогоо мэдээжэ эмхидхэлшэ Ж. Ч. Дымчиковада баяр баясхалан хүргэжэ, Буряад зоной, илангаяа хори буряадуудайнгаа хэлэ бэшэг, аман зохёол, уран зохёол, ёhо заншал дэлгэрүүлхэ буянтай хэрэг эхилээд эрхилжэ ябаhан Жанна Чимитовнагаараа омогорхожо ябадагаа мэдүүлбэ.
Номой дизайн Е-Н. Намсараевай зураг тааруулжа номой сангай мэргэжэлтэн А. А. Базарова бүтээгээ.
Мүнөө үедэ буряад хэлэн болон үндэhэн соёлой шахардуу байдалда ороод байхада, энээхэн ном нэгэ багаханшье hаа өөрынгөө хубитые эхэ хэлэндээ оруулна гэhэн найдалаа автор мэдүүлнэ.
Яруунын номой сангай ахамад мэргэжэлтэн Бадмаханда Бальжинимаевна Доржиева энэ уулзалга нээhэн байна. Тиихэдээ: «2015 он Россиин Президент Владимир Путинай зарлигаар Уран зохёолой жэл гэжэ соносхогдонхой. Сэсэгма Жигжитовна энэ номоо Уран зохёолой жэлээр дашарамдуулан гаргаба. Уран зохёолой жэлэй гол зорилго хадаа ургажа ябаа эдиршүүлые ном уншажа hургаха, номдо тэдэнэй дурлал хүгжөөхэ болоно» – гэжэ тэмдэглэбэ.
Нарhатада юолоhон энэ уулзалгада Улаан-Υдэ хотоhоо айлшад ерэжэ хабаадалсаа гэхэдэ: Һуралсалай болон эрдэм ухаанай министерствын ахамад мэргэжэлтэд Жамбалова Соёлма Цыреновна, тиихэдэ англи хэлэн дээрэ хэблэгдэhэн олон номуудай автор Мункожапова Дарима Жаргаловна, Улаан-Υдын 57-дохи hургуулиин англи хэлэнэй багша, Россиин Федерациин юрэнхы эрдэмэй габьяата хүдэлмэрилэгшэ Сымбелова Ирина Аюшеевна, Буряадай Υндэhэтэнэй номой сангай орлогшо захирал Дымчикова Жанна Чимитовна, БРИОП-эй хүдэлмэрилэгшэ (Бурятский республиканский институт образовательной политики) Дамбаева Арюна Нарановна.
Нютагай багшанар болон мэргэжэлтэд: Яруунын аймагай Һуралсалай болон эрдэм ухаанай таhагай хүтэлбэрилэгшэ Шагдарова Валентина Ивановна, Зүгдэр Цыдыповай нэрэмжэтэ Нарhатын нэгэдэхи hургуулиин хүтэлбэрилэгшэ Тышкенова Инесса Юрьевна, «Ярууна» сониной сурбалжалагша Сандакова Цырена Цыреновна, Яруунын аймагай hургуулинуудай хари хэлэнэй, буряад хэлэнэй багшанар, Сэсэгма Жигжитовнагай түрэл гаралынь, нүхэдынь, hурагшанарайнь түрэлхид гээд олоороо хабаадаа.
Сэнхир долгито Яруунынхид бэлигтай басагадайнгаа нэгэн болохо Сэсэгма Жигжитовна Цыбиковатай зохёохы уулзалгые дээдэ хэмжээндэ үнгэргэхэдөө, бэлиг дээрээ бэлиг нэмэхэ, багша солоёо нэрлүүлэн, улад зондоо хүндэтэй, олон бэлигтэй шабинартай, тон сэнтэй, буянтай ажал хэрэгээ үргэлжэлүүлжэ ябахын уряа болгожо шадабал даа.
