Үшөө дахин автор тухай богонёор хэлэбэл: Эрхим ажалайнгаа түлөө эрдэмтэ багша олон тоото грамотонуудаар, дипломуудаар, баярай бэшэгүүдээр шагнагдаһан байха юм. 2000 ондо «Россиин эрдэм һуралсалай хүндэтэ хүдэлмэрилэгшэ» гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртэһэн байна.
Байгаалиһаа бэлигтэй багша буряад хэлэнэйнгээ хүгжэлтэдэ горитойхон хубитаяа оруулаа. Олон тоото шэнжэлхы статьянуудые бэшэжэ хэблүүлһэн байха. Тэдэнэйнь зарим тэдые нэрлэбэл: «Дүрсын тэмдэг», «Дулаан үнгэ – улаан», «Уг гарбал» болон бусад. Буряад хэлэнэй сахим (электронно) ном соо Сэсэгма Жигжитовнагай өөрөө зохёожо, тиихэдэ олон тоото авторнуудай хүдэлмэринүүд сооһоо айхабтар олон мэдээсэлнүүдые суглуулжа оруулһаниинь, эдэ хэдэн жэлнүүд соо һонирхолоо алдаагүй, али олон хэрэгээр энэ ном нээһэн хүн бүхэнэй һонирхол хангаһан зандаа гэжэ онсолон хэлэхэ хэрэгтэй. Тиихэдэ «Эхын хэлэн», «Шэдитэ үгэ», «Хори буряадай түрэ хурим» гэжэ номуудай автор.
Мүнөө үшөө дахин ном тухай: Энэ номой гол удхань – буряад бэлгэ тэмдэгүүд болоно. Шэнжэлэл бүхэн хизааргүй бэшэ һэн тула, номой автор шухала бэлгэ тэмдэгүүдые (орон дэлхэй, оршон тойрон; тоо; үнгэ; саг; зүн зүүдэн; хээ дүрсэ; дохёо зангалта) шэлэжэ абаа. Ном 7 бүлэгһөө бүридэнэ:
1 бүлэг – Үнгэ
2 бүлэг – Тоо
3 бүлэг – Оршон тойрон, орон дэлхэй
4 бүлэг – Сагай тэмдэг
5 бүлэг – Дохёо зангалтын тэмдэг
6 бүлэг – Хээ дүрсын тэмдэг
7 бүлэг – Зүүдэнэй тайлбари ба муу ёрын, һайн зүнэй шэнжэ.
Энэ ном бэшэхын түлөө аман зохёолой болон уран зохёолой 64 номууд шэнжэлэгдээ, эрдэм уханай 130 номууд хэрэглэгдэһэн байна. Яруунын аймагай архив, Республиканска Национальна архивай Хориин Степной Дүүмын, Эгэтын дасанай, Агын дасанай хэрэгүүд. 16 хүнүүдээр уулзажа хөөрэлдэһэн, тиихэдээ 50 наһанһаа 95 хүрэтэр наһатай зонһоо һонин мэдээсэлнууд абтагдаа. Яруунын үльгэршэн Рэгзэн Эрдынеевэй үшөө мэндэ байхада уулзажа хөөрэлдэһэн байна.
Энэ ном залуу үетэндэ айхабтар ехэ туһатай байхаар багсаагдана. Уншагша түрэлхи хэлэеэ шудалха зуураа ганса хэшээлэйнгээ тема мэдэхэ болоод дүүрэшэхэ бэшэ, ажабайдалдань лаб хэрэгтэй болохо бэлгэ тэмдэгүүдые мэдэхэ болоно ха юм. Һүүлэй үедэ буряад угсаатанай ёһо заншал һэргээгдэжэ, элинсэгүүдэймнай энэ тэрэ ёһо гурим үргэнөөр сахигдадаг боложо байһаниинь һайшаалтай. Буряад арад бүхы захяа заршамаа алдаагүй, угаа уһанда хаяагүй арад гээшэл даа. Энэ ном хадаа тэрэнэй гэршэ болоно гэжэ харагдана. Мүнөө үеын үхибүүдые яажа түрэлхи хэлээрнь һонирхуулха, зүб бэшэлгэдэ һургаха, арадайнгаа ёһо заншал, гурим мэдэдэг болохо гэһэн бодолнууд Сэсэгма Жигжитовнадэ ерэжэл байдаг юм байна.
Номой нюур нээлгын үедэ эндэ сугларһан зонтой “Дүрбэн бэрхэ” гэһэн һонирхолтой наадан, номой гол удхые баримталан, эмхидхэгдээ. Энэ наадан тухай тобшо тэдыгээр: Хониной шагайн дүрбэн янза харуулһан дүрбэн шадабариин дүрбэн шата:
1-дэхи шата – аман зохёол дээрэ үндэһэлэн уран гоёор хэлэхэ шадабари (оньһон үгэ, үреэл, таабари)
2-дохи шата – ябууд дундаа дуу болон хүгжэм зохёохо шадабари, һайханаар дуу дуулаха арга
3-дахи шата – улаан хэлэтые урдаа оруулангүй шүлэг, хөөрөө, уран зохёолһоо хэһэгүүдые шэлэн абажа гүйсэдхэхэ шадабари
4-дэхи шата – ухаан бодолоо гүйлгэхэ шадабари – жюриин асуудалнуудта харюу үгэхэ ба капитануудай мүрысөө.
1990-дэхи онуудаар буряад арадай ёһо заншалнуудые мэдэсын талаар дуутай наадатай “Дүрбэн бэрхэ” гэһэн дамжуулга Буряадай телевиденидэ эхилээд, амжалтатай һайнаар ябажа байгаа, эндэ республикын аймагууд хоорондоо мүрысэдэг бэлэй. Энэ дамжуулгые Зэгбэ Гомбожабайн ударидалга доро найруулан табихадаа, арадаймнай мэдээжэ хүбүүдэй нэгэн Бата Баяртуев хүтэлдэг, харагшадай дуратай дамжуулга боложо тодорһон бэлэй. Энэ дамжуулгын түрүүшын нааданда номоймнай автор Сэсэгма Жигжитовна хабаадалсаһан, һайхан дурсалгатай үлэһэн байна.
Яруунада болоһон “Дүрбэн бэрхэ” гэжэ нааданай дүнгүүд гэхэдэ, Иисэнгын һургуулиин багшанар түрүүшын һуурида, аймагай хари хэлэнэй багшанар хоёрдохи һуурида, тиихэдэ аймагай буряад хэлэнэй багшанар гурбадахи һуурида гараа.
Ганса энэшье наадаар тобшолол хэхэдэ буряад хэлэ заадаг болон дэлэгрүүлэгшэдэй хари хэлэ заалгын онол аргануудые хэрэглээ һаа, энэ хэрэгнай бүтэсэтэй байхагүй юм аа гү гэһэн бодол байна. Мүнөө үедөө буряад хэлэмнай хари хэлэнһээ өөрэгүй болоод байна бэшэ аал даа...
