Чингис Цыренович Гуруев 1969 ондо Ленинград хотын гүрэнэй театрай, хүгжэмэй, кинематографиин институт дүүргэһэн байна. Табяад жэл шахуу артистаар хүдэлхэ үедөө театртаа болон кинодо зуугаад гаран рольнуудые наадаа. Наадаһан рольдоо ехэ һонёор, бүхы сэдьхэл зүрхөөрөө орожо, абари зан, дүрэ түхэлыень гүнзэгы тодоор харуулжа шададаг артист юм гэжэ олон шүүмжэлэгшэд тэмдэглэһэн байдаг. Эгээл мэдээжэ рольнуудыень нэрлэбэл; “Далан худалч” зүжэгтэ хитад үбгэн Далай, “Сон в летнюю ночь” зүжэгтэ эльф Оберон, “Прошлым летом в Чулимске” зүжэгтэ тоологшо ажалтай Мечеткин, буряад-монгол зохёолшо Сэнгын Эрдэнын “Хойто наһандаа уулзахабди” зүжэгтэ Балдан, Ц. Шагжинай шогто ёгто “Шүдхэртэй сүндүүг” зүжэгтэ Хасар гэхэ мэтэ, бүхы рольнуудыень нэрлэхэ болбол үшөө олон юм ааб даа.
Театрай соёлой хүгжэлтэдэ ехэ хубитаяа оруулһан габьяагай түлөө Чингис Цыренович эрдэм шэнжэлэлгын ба соёлой Петровско Академиин гэшүүн-корреспондент боложо һунгагдаhан юм.
Россиин габьяата артист, Буряад Республикын арадай артист Чингис Гуруев ехэ бэлигтэй хүн. Балшар наһанһаа мүнөө болотор шүлэгүүдые бэшэдэг. Гушаад гаран уянгата һайхан дуунуудай үгэнүүдые бэшээ.Тэдэниие нэрлэбэл –
арадай дуун гэлсэдэг болошоһон суутай "Хуһахан", «Далан наһанай далай», "Аргада", «Эрьехэ наран", "Буряад орон", "Энхэ жаргалай юртэмсэ" гэхэһээ эхилээд.
Буряад театртаа һонирхолтой рольнуудые наадахын хажуугаар, Чингис Гуруев монгол хэлэ олон жэлэй туршада шудалжа, мүнөө болоходо, ямаршье хүндэ томо туужануудые оршуулха арга шадалтай болоод байна. Агууехэ Чойномой “Монгол", "Буриад" гэhэн поэмэнүүдые буряад хэлэн дээрэ оршуулжа, Байгал журналда гаргуулаад, олон зоной дура, һонирхол татаһан юм. Балжнямын Пүрэвдорж зохёолшоной "Даяаншын хашалан" гэhэн туужа оршуулаа, тэрэнь һаядаа хэблэлдэ гараха... Монголой уран шүлэгшэ Р. Чойномой болон бусад зохёолшодой зохёолнуудай оршуулга олоор хэhэн байна.
Чингис Гуруев тухай үсөөхэн үгөөр хөөрэхөөр бэшэ. Тиимэһээ буряад арадай ёһоор, хаанахинай, ямар уг гарбалтай, хэнэй хүбүүм гэжэ һонирходог заншалтай хадань нютаг нуга, эхэ эсэгэ тухайнь халта дэлгэрэнгы хөөрэел даа.
Чингис Чуруев ой модоор баян Хөөрхэ гэжэ нютагта Цыренов Гуро Цыренович, Шагдарова Бүүбэй Намсараевна хоёрой эбтэй эетэй гэр бүлэдэ хүн боложо мүндэлһэн юм.
Эсэгэнь Мүнхын Цырен (Морхоондой) Галсанай Бүнжэд хоёрой гэр бүлэдэ табадахи хүбүүниинь боложо, 1910 ондо Хѳѳрхэ нютагайнгаа сэсэг ногоогоор надхаhан Һалгайн-Шэбэр гэжэ буусада түрѳѳ hэн. Гүнзэн, Содном, Бааhата (хүндэ үгтэhэн), Цыбаан аханартай, Балма, Дулма, Норжомо гэжэ эгэшэнэртэй һэн... Гүрэ хүбүүн эрхэшье hаа, hүбэлгэн бэрхэ байhан ха: Гүнзэн ахайхандаа хуушан монгол үзэг заалгажа, үльгэр домог тордиhогүй уншадаг болоо. 1930-аад онуудай эхеэр тэрэ “Ехэшүүлэй hургуули” гэжэ hургуулида эрхимээр hуража, Петровск-Забайкальск хотын багшанарай училищидэ орожо дүүргээ. Һүүлээрнь ном бэшэгтэй залуу Гүрэ “Манай ажал” гэһэн колхоздо данса бүридхэлэй элдэб ажалда ябажа эхилээ hэн. Тиигэhээр 1937-38 онуудта Хэжэнгын аймагай "Киров" колхозой түрүүлэгшээр ажаллаа. 1942-44 онуудта Дээдэ-Хэжэнгын сомоной Зүблэлэй түрүүлэгшээр, удаань 1951 он болотор саг зуура соо "Манай-Ажал" колхозой түрүүлэгшээр, парторгоор, бухгалтераар, амбаарые даагшаар хүдэлhэн намтартай. Олон жэлэй турша соо хүндэ хүшэр үбшэндэ нэрбэгдэжэ ябаhанай шалтагаанаар, 1953 ондо бэень гансата муудажа, Чингисэй хайрата эсэгэ алтан дэлхэйтэеэ хахасаа бэлэй…
Чингис Гуруевай Бүүбэй Намсараевна эжынь Хэжэнгын аймагай Хѳѳрхэ нютагта оршодог Дээдэ Нарин-Горхон гэжэ газарта 1908 ондо түрэhэн юм. Намсарайн Шагдар Тэгшын Шэмэд хоёрой бүлэдэ табан хүүгэдэйнь хоёрдохи үринь бэлэй. Хайрата эжынь Совет гүрэнэйнгѳѳ хүгжэлтын түлѳѳдэ олон түмэн арад зонтоёо зэргэ колхоз, совхоздо hаалишан, хонишон, тугалшанаар эсэшэ-сусашагүйгѳѳр ажаллажа ябаhан хүнүүдэй нэгэн бэлэй...
Түрэһэн дайда, тоонто нютаг гээшэ хүнэй, илингаяа уран зохёолшоной хүмүүжүүлгэдэ ехэхэн нүлөө үзүүлдэг. Тиимэһээ Чингис Гуруев тухай хөөрэжэ байгаан соогоо нютаг нугыень һанан дурдангүй байха аргамнай үгыл.
Хэбэд номхон Хэжэнгын эгээ баруун урда буланда һүмбэр уула хадануудай, аршаан булагуудтай хүжэ тайгын шэбэртэ Хөөрхэ нютаг оршодог юм. Урдын урда сагһаа ажалша бэрхэ буряад зон тэрээгүүр ажаһуудаг. Түрэл һайхан хэлэеэ, элинсэгүүдэй ёһо заншал, сэсэн һургаал алдангүй сахижа байһан зонууд гээд, Хөөрхэ нютагайхид хэлсүүлдэг һэн. Байса, Алтарганта, Носоргоно, Ёгдон, Буурал-Нарин, Маарагтын үндэр, Сагаан-Горхоной үндэр, Улаан-Хада, Бага-Улаан гээд, олон тахилтай мүргэлтэй хада сүмбэрнүүд Хөөрхэ нютагай газар дайдые тойрон оршодог юм. Арюун сэбэр уһатай Байсын горхон, Хасууртай, Хүүргэтэ, Сагаан горхон, Маарагта, Ара Тэгни, Баажын горхон, Баруун-Хүл, Нарин горхон, Хүлэрэгтэ, Юугтэ, Бута, Даланша, Хүсөөтэ, Бэрхэ, Жэмгэр, Һээгээ, Һалагайн-Шэбэр, Шэбэр гээд горхонууд Хөөрхэ нютагай газар дээгүүр урдажа, Хэжэнгэдэ шудхадаг. Хужарта, Булма-Нуур, Арангатын-Нуур гэхэ мэтэ нуурнууд бии. Хужарта нуурай уһан эмтэй домтой аршаан, шабарынь хүнэй үе мүсын үбшэндэ туһатай шэдитэй гэжэ Хэжэнгынхид үни сагһаа мэдэдэг. Маарагтада ба Боро-Хүлдэ баһал аршаангууд бии юм. Хөөрхэ гэжэ хамтадхаһан нэрэ соо өөрын тусхайта нэрэтэй, хэзээ нэгэтэ тэндэ ажаһууһан хүнүүдэй нэрээр нэрлэгдэһэн газарнууд олон юм. Жэшээнь; Халбаашхын хүл, Баажын горхон, Зайһа-Майла, Бадаршын нуга, Думхын хорёо, Доосой нуур, Хальбинай-Хүл, Мухасайн харгы, Хутаново, Дандар дабаан, Дэлгэр дабаан гэхэ мэтэ, олон даа.
Хөөрхэ нютагай газар дээрэ эртын эртэһээ хүн зон ажаһуудаг байгаа. Юугтын энгэртэ, Бута горхоной ойрохоно шулуун зэмсэгтэ үе сагай хүнүүдэй һуури олдоһон юм. Монгол гү, түүрэг гү угсаатанай урда холын изагуур байжа болоо гээд багсаахаар. Сагай үнгэрхэдэ ямаршье ондоо бүлэг хүнүүдэй тэрээгүүр ерэжэ һуудагынь гайхалгүй. Һамартай, жэмэстэй модоор, аршаанта уһаар, хангал ногоо сэсэгээр, жэмэсээр, загаһа, шубууд, ан гүрөөһөөр элбэг гоё һайхан газар хүнэй дура татадаг лэ байгаа. Нютагай түүхэшэдэй гэршэлгээр, буряад зон Хөөрхэ нютагай газар дайдаар 1800-1820 онуудта зөөжэ ерээд, түбхинэн ажаһуужа эхилээ. Анхандаа хори буряадуудай ажаһууһан Энгэдэй, Хёлго голнуудые зубшаhан уужам тала дайдын хаанай захиралтаар зөөжэ ерэһэн ород хасагуудта үгтэхэдэ, тэндэ байха аргагүй болоод, ондоо тээшээ нүүһэн хүнүүд байгаа гэжэ тухайлхаар...
Арадайнгаа анханай мал ажал эрхилээд лэ, урда сагай ууган сахилнуудаа алдангүй ябаһан Хөөрхынхидэй дундаһаа һүбэлгэн бэрхэ, бэлиг түгэлдэр олохон лэ хүнүүд гараһан байна. Жэшээнь, буряад уран зохёолшодой аха захатан Хуса Намсараев, Социалис ажалай герой, суутай багша, уран зохёолшо Цогто Номтоев, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ Балдандоржиин Пүнсэг гээд, нютагай соло дээшэнь үргэһэн үшөөшье олон хүнүүд бии юм даа.
Хөөрхэ нютагай бэлигтэй хүнүүдэй дунда Чингис Цыренович Гуруев өөрын хүндэтэй һуури эзэлнэ.
Мүнөө сагта арадай артист Чингис Гуруев Буряад театртаа “Үнгэрһэн сагай һэбшээн” гэжэ зүжэгтэ наадажа байна.
Буряад арадай урданай һүрөөтэ саг байдал огтолон ошоо, гэбэшье үнгэрһэн гал дүлэтэ жэлнүүдэй гүнзэгыһөө сосностоһон шэбшээн зүрхэ сэдьхэлыемнай хүмэрюулэн, гайхамшагта мэдэрэлээр дүүргэн байдаг... “Үнгэрһэн сагай һэбшээн” гэжэ зүжэг соо зэбүүн сагай һамаргаанда “сабшагдаһан” хүнүүдэй хайрата хуби заяанууд уянгата дуугаар зэдэлэн һубарина...
Октябриин 3-да “Үнгэрһэн сагай һэбшээн” гэжэ уянгата дуута зүжэгэй һүүлээр Буряад Уласай арадай артист, Россиин Федерациин габьяата артист Чингис Цыренович Гуруевые амаршалгын баяр ёһолол үнгэрхэ.
Буряад театрайнгаа зүжэгшэдэй бэлигые сэгнэгшэ, үргэжэ ябагша таанараа хүлеэнэбди, хүндэтэ харагшаднай!
