Олоншье, гоёшье зүжэгүүд Буряад театрай тайзан дээрэ табигдажал байдаг. Һаядаа табигдаха зүжэг гэхэдэ, “Шэнхинүүр шулуунууд” гэжэ, хориин тайшаа Иринцееев Дамбадугар, тэрэнэй һамган Шойжод хатан хоёрой дуран, ажабайдал, гүрэн түрын үйлэ үүсхэлнүүд дээрэ үндэһэлһэн зүжэг бэлдэгдэжэ байна. Буряад театрай артистнар урданай түүхэ руу бүхы сэдьхэлээрээ орон, бултадаа шүлэгүүдые бэшэжэ эхилээ!
Тэнгэриин оройгоор хөөрэдэг
Түхэреэн тооһон харагдаа,
Тиирэһэн адуунай дунда
Төөнтэй азарга инсагаалаа –
гээд, залуу артист Булад Самбилов тахалагдаагүй туруунуудай уняа тооһондо даруулшаһан саг тухай түүрээнэ.
Анаа дасан
Энэ зундаа найруулагша Саян Жамбалов артистнартайгаа Анаа дасан шадар ошоод ерээ. Театрай артистнар тэрэ сагай үйлэ хэрэгүүдэй боложо байhан газар дайдые хаража, түүхын гэршэнүүдтэй танилсажа, нютагай зонтой хөөрэлдэжэ, урданай дуу, заншалта байдал наһатайшуулһаа бодото дээрэнь үзэжэ, бэедээ олон мэдээсэл шэнгээгээ. Анхан сагта Анаа дасан оршон тойрон дайдаар hуурижаhан хори буряадуудай түбэй бууса байгаа. Хадатай, нуурнуудтай, номин хүхэ үргэн талатай Анаа голоор олон зуугаад һэеы гэрнүүд таранхай, тоолошогүй олон тэмээн, адуу, мал һүрэглэн бэлшэжэ ябадаг һэн ха... Бороо саһанһаа харлашаһан тээрмын шулуун тэндэ хэбтэдэг. Шулуун дээрэ – түгэд хэлэн дээрэ хэб бэшэг мүнхэрhэн харагдана. Хадаһаа һалхинай буухада, шулуун шууяажа, хүүежэ захалдаг гэлсэгшэ. Юун тухай шулуун дууланаб? Хэн, хэзээ энэ шулуу эндэ табяаб?
Хүнүүд намай шулуун гэдэг
Шулуун гээшэ юун гээшэб?
Хүн шэнги нюдэ аматай бэшэб
Хүн шэнги хүл гартай бэшэб
Бороогой уhаар бэеэ угаадагби
Нохойн шээhээр ундаа харяадагби
Ябаган хүн hуужа нюрганайм шалаа гаргадаг
Ниидэжэ hууhан шубуун
Нютагайм hони хөөрэдэг... –
гээд, артист Зоригто Цыбендоржиев, шулуунда бэеэрээ шэнгэһэн мэтээр бодолоо гарган бэшэнэ.
Дамбадугар тайшаа Анаагай «Гандан Шиддублинг» гэжэ дасан 1795 ондо барижа захалаа. Һүүлээрнь Шойжод хатан дасанай барилга дүүргэжэ, зосоохи гоёолтыень хүүлэһэн юм. Дасан Этигэлэй Даша-Доржо Хамба ламын нэрэтэй ехэ холбоотой. 20-дохи зуун жэлэй эхиндэ, Хамба лама Анаа дасанда хурал үнгэргэжэ байтараа, иигэжэ хэлэһэн гэдэг: “Энэ сонхоор дүүрэн адууһа малай толгойнууд шагаана. Сэмүүн саг ерэхэнь ха даа!” Үнэхөөрөө хубисхалай һүүлдэ Анаа дасан хаагдаа. Лама хубарагуудынь түрмэ сүлэлгэ руу туугдаад, дасан соо мал үүсэлэлгэ эмхидхэгдээд, бүхы аймагуудһаа эндэ мал асаржа гаргадаг болоо... 1990-дэхи онуудһаа дасан һэргээгдэжэ захалаад, 2011 ондо дасанай урданай хашаа тойруулан 108 субарганууд бодхоогдоо. Дамба-Дугар тайшаагай бариһан Анаа дасан мүнөө буряад арадай түүхэ соёлой хүшөө боложо, хэтын сагта мүнхэрөө.
Арбан наймадахи зуун жэлдэ,
Түймэр түүхэтэ үедэ,
Түргэн хурдан гүйдэлдэ
Анаа дасан бадарба!
Агаарай долгиндо хиидхэгдээд
Амисхал хүндэ бологдоо ха.
Ахай ноёд унтарба ха.
Абай ехэ шэрээтэ
Адуунай толгой хараба ха –
гээд хоморхон үгөөр энэ суутай дасан тухай артист Чимит Дондоков хөөрэжэрхинэл!
Тайшаагай титим
Түүхэдээ бусая. 1768 ондо түрүүшын тайшаа Шодойн үри һадаһан Дамба-Дугар Иринцеев Хориин буряадуудай тайшаа боложо һунгагдаа. Тэрэ үедэ хори буряадууд тала дайдаараа дүүрэн адуу малтай, баян шадалтай байгаа. Сэрэгшэдэй шинель оёхо хониной нооһо мянгаад пүүдээр Тельмиин фабригта тушаагдадаг байhан юм. 1801 ондо Дамба-Дугар тайшаа Анаагай яармаг гэжэ худалдаа наймаанай газар бии болгоо. Тэрэ яармаг зуугаад жэлэй туршада, үбэлдөө үнгэрдэг һэн. 1806 ондо тайшаагай ябуулгын ашаар түрүүшын буряад һургуули бии болоо…
Хориинхидай үргэн тала дайдаар үдэжэ, яһала амгалан ажаһуужа байтар, 1796 ондо Сагаан хаанай түлөөлэгшэ статс-советник Лаба гэдэг ерэжэ, хори буряадуудай газар “эрижэ” абаад, Кавказ шадарһаа наашаа нүүһэн хасагуудта үгэхэ тухай хэлсээ Дамба-Дугар тайшаатай хэдэн жэлэй туршада үнгэргөө.
Улаан шуhыемни загсаажа,
Унаган зүрхыемни тогтоожо,
Тахижа байhан обооемнай үншэрүүлжэ,
Бурьялжа байhан булагыемнай бузарлуулжа,
Хүгжэжэ байhан түүхыемнай бутаргажа,
Түгнэ үлгы нютагhаамнай
Түрижэ, үлдэжэ гаргахаяа hанаба гү?! –
гээд тэрэ үеын хүлгөөтэй саг руу зүрхөөрөө орон, артист Лосолма Протасова бэшэнэ.
Нүүдэлшэдтэ газар үгтэхэ тухай хэлсээн Дамба-Дугарай нүгшэһэнэй һүүлээр лэ, 1807 ондо, шэнэ тайшаа Мархайн Галсантай баталагдаа. Тэрэ хэлсээгээр 115 000 десятина газар нүүжэ ерээшэдтэ үгтөө. Тэдэнэр буряадуудта мээхэй хандаагүй, газар дайдыень бүри ехээр эзэмдэн абахын түлөө ехэ хашалан үзүүлһэн гэжэ олон түүхэшэд бэшэhэн байдаг. Энгидэй, Үлэнгэ, Түрэ, Хёолго голнуудай эрьеын баян ургасатай газарһаа нүүжэ, хори буряадуудай найман эсэгынхид Ага, Ононой эрьеэр зөөжэ ошоһон, тэрээгүүр ажаһууһан хамнигад болон ортонгуудай хажуугаар ажаһуудаг болоо. Ерүүл хасагуудта Түгнын газар үгтэхэ гэжэ асуудалай шиидхэгдэжэ байха үедэ Шойжод хатан – Дамба-Дугарай хоёрдохи һамган: “Түрэһэн Түгнэ дайдыеымни бү үгэ, Энгидэйн газар таһалаад үгэ” – гэһэн юм гэдэг. Эгээл тэрэ домогһоо һабагшалан, олохон буряадууд Дамба-Дугар тайшаа Шойжод хатан хоёрые гэмнэдэг байгаа.
Ямар дүрбэн зүгэй янгинама газар барихабибди!
Ясаг үргэhэн угай яндаруу мэтэ байхабибди!
Түгнын тала гэhэмни, голобол тэдэ этэгээдүүд.
Тэнгэри дээрэ эсэгэмни Энгидэй руу харуулба гү?
Хайратайхан минии хатан, хэсэеэ сохин бөөлэбэ гүш?
Умайhаа унаhан тоонтоёо үгэхэгүй гэжэ дуулаба гүш?
Зуугаад жэлэй үнгэрбэл һанахал байха намайе
Зоной дунда хэлэбэл, газараа алдаhан хүниие! –
гээд, Буряадай габьяата артист Цынге Ломбоев тайшаагай амин бэе руу шургашаһан мэтээр шүлэглэн бэшэнэ.
Теэд үнэн дээрээ хэнэй гэм байгааб? Газар үгтэхэ тухай Дамба-Дугар бэшэ, Мардайн Галсан тайшаа хэлсээ баталаа ха юм. Нүгөө талаһаа харахада, хаан императорай захиралтын урдаһаа хайшан гэжэ эсэргүүсэхэ байгааб? Зүжэг соо гүрэн түрын хүндүүлхэй асуудал табигдана бэшэ, харин тайшаагай юрын хуби заяан һонирхуулна.
Туулгаад шуурганда ерэhэн
Талын түймэр аюултай.
Тархяа hэеэр орхихоор
Тайшаагай титим аюултай.
Хурдан Хүрбын урасхал
Хатаршаар гаталбал яалай.
Холшорхон басаганай дурые
Хүсөөршье эдэлбэл яалай.
Һарьдагта ургаhан хуша
Һамараа турьяад үршэлтэй.
Үбгэрөөд ябаhан бэедэ
Үхибүүн үгы гашуудалтай, –
гээд, Дамба-Дугар тайшаагай эгээн хүндүүлхэй “яра” – үхибүүтэй болоогүй байһыень харуулан, Буряадай габьяата артист Баир Бадмаев шүлэг найруулба.
Шойжод хатан
– Шойжод хатан тухай... Һанаад үзэел даа, буряад арадта хатан гэжэ үндэр нэрээр нэрлүүлһэн олон эхэнэрнүүд түүхэдэ мүнхэрөө гү? – гэжэ найруулагша, Буряадай арадай артист Саян Жамбалов асууна.
Үнэхөөрөө, ямар эхэнэр арадайнгаа һайд, ноёд, баядые бултыень үгэдөө оруулжа, шанга засаг гартаа барижа шадаха аргатай байгааб? Ямар эхэнэр нүхэрэйнгөө гээгдэһэн хойно аяар долоон жэл болоод, нангин мүнхэ дурасхаалдань зорюулан, ехэ найр наада хэхэ аргатай байгааб? Ямар эхэнэр нүхэрэйнгөө барижа эхилһэн дасанай барилга дүүргэхэ хүсэтэй байгааб? Ухаатай һүбэлгэн, бөөгэй хүсэтэй Шойжод арад соо хүндэтэй, хатуу абаритай, ёстой хатан мэтэ хүн байгаал ха.
Түгнын басагад сэбэрхэн,
Түгнын хатад шангахан –
Ташуур шэнги шабхадаха,
Хэдэгэнээ мэтэ хадхаха, –
гээд, артист Солбон Ёндонов залуу Шойжодой шэрүүн зан тайлбарилан шүлэглэнэ.
Бүдэрhэн хүниие бодхоодог,
Бүрхэhэн тэнгэри сэлмээдэг,
Газарта унаhан дальбараае
Хүсэл оруулаад табидаг, –
гээд, Шойжод хатанай удаган шанартай хүсэндөө ороһые артист Баир Протасов харуулна.
Аалин, аалин тэнгэри,
Аадараа шим болюулыш даа.
Буурал ганса инагни,
Буужа доошоо ерыш даа.
Бааюу, бааюу, тэнгэри,
Бороо, саhаа болюулыш даа.
Наран ганса нүхэрни,
Наашаа гаран, харыш даа, –
гээд, тайшаа нүхэрэйнгөө нүгшэхэдэ гашуудаһан Шойжодой гуниг харуулан, артист Ада Ошорова шүлэглэнэ.
Талын нашан бүргэдтэ
Дурлаа бэлэйш гүлгэн ябахадаа.
Теэд, хаанаб мүнөө,
Хаанаб тэрэ дураншни?
Дахинаа найданаш, хүлеэнэш, ооглонош.
Эсэгэ тэнгэриhээ хүбүү гуйнаш,.. –
гээд Россиин арадай артист Людмила Дугарова үритэй болохо заяагүй Шойжодые хайрлан дуулана.
Түүхын баримтаар, Шойжод хатанай гээгдэхэдэнь: “Ороолон болобо, нуурай эрьеэр гахай болоод гүйнэ”, – гэжэ хоб тараад, хүүр дээрэнь тээрмын шулуу асаржа табиһан юм гэдэг. Хэн, ямар гэм хэһэнэйнь түлөө Шойжодые тиигэжэ хэһээхэ байгааб?Али хардалгада ороо гү? Али засаг буляалдаһан ехэ ноёд, баяд, ламанарай арсалдаата һамаргаанһаа хохидоо гү?
Хүнэй хара һанаан хурса хутага мэтэ
Сэбэр сагаан сэдьхэлые сүмэ сохин бузарладаг, –
гээд, зон соо бэлэхэнээр тарашадаг худал хуурмаг үгэ тухай Буряадай габьяата артист Бэлигтэ Дамбаев тон зүб үгүүлнэ.
Обоо шулуунуудай удха унгилан
Анаа шадар тайшаагай гэлсүүлдэг хохир шулуунууд бии юм. Буряадай арадай элитэ поэт Цырен-Дулма Дондокова “Шулуунууд дуулана” гэжэ поэмэ соогоо тэрэ шулуунуудые тайшаада заруулһан һамгад бодхоогоо гэжэ бэшээ һэн. “Долоон хохир шулуунууд соо хосорһон, хосорһон хуби заяануудай холоһоо зэдэлээн соносоо: шулуунууд дуулана, шулуунууд, шуухираа...” – гээд, һамгадай уйдхар шэнгээһэн шулуунууд гэжэ тэмдэглэгдэнэ. Харин тэрэмнай хадаа “ноён хадаа нюдарган, баян хадаа бадарган” гэжэ Совет хуули засагай һанаан байжа болоо гү даа?
Мүнөө сагташье тэрэ шулуунууд баһал ехэ һонин мэдэрэл түрүүлнэ...
Шулуунууд…
Оёоргүй нуурай харгыгаар
Дахана шулуун хулганаанууд.
Шүдэрөө таhалhан
Хара морин оодорно.
Сагаан шубуунай дали
Хуhанай гүлгэндэл ургана.
Дээшээ,.. дээшээ. Ниидэнэб.
Одо мүшэд – нүхэд минии.
Хүндэ газар татана
Доошоо,.. доошоо
Хүйтэн шорой,
Зөөлэн хорхойнууд…
Нүхэд минии – шулуун хатад, –
гээд, зүжэг бэлдэлгын үедэ уянгатай һайхан шүлэг артист Ольга Ранжилова бэшээ.
Нютагай үбгэдэй хөөрэһөөр, анхан тэрэ хүшөө шулуунууд арбан нэгэн байһан ха. Дамбадугар тайшаа нэгэтэ албатан зоноо дуудажа, найр наада эмхидхээ. Нютаг нютагай обоонуудһаа шулуунуудые асаруулаа ха. Зайсан, шүүлэнгэ гэхэ мэтэ баяд, ноёдой һамгад басагадые гоёор хубсалаад, гоёолтонуудаа зүүгээд ерэхэ гэжэ зарлиг гаргаа. Найрай түгэсэхэдэ тэрэ һамгадаар шулуунуудые зөөлгэжэ, обоонуудые табяад, дээрэһээнь нэгэдүүлэн, хабтагар эльгэн шулуугаар даруулаа. Шулуунууд урагшаа харан, годлиин үзүүр шэнги шүбылдэн табигдаһан юм ха. Удаань шулуунууд барилгада абтаад, долоон шулуунууд болоо гэдэг. Ямар удхатай табигдаһан шулуунууд гээшэб? Зарим түүхэшэд Дамба-Дугар тайшаа үригүй байһан хадаа, өөрөө өөртөө шулуун хүшөө бодхожо, нэрэеэ мүнхэрүүлээ гэжэ тоолодог. Харин нүгөө түүхэшэд, Дамба-Дугар тайшаа урдахи байдалаа хаража, айхабтар нарин, нангин гүнзэгы удхатай обоонуудые бодхоогоо гэжэ тоолоно. Хориинхид тэрэ үедэ (мүнөөшье!) хоорондоо эбгүй һэн. Тэрэ шулуунууд хориин арбан нэгэн эсэгын нэрэ нэрлүүлһэн, дурасхаалдань зорюулһан байгаа юм гү? Һүр һүлдыень дээшэнь үргэжэ, хододоо сугтаа, бэе бэеынгээ хажууда туһа тулга боложо, нэгэ газар дээрээ, хүхэ мүнхэхэн тэнгэри дороо, эбтэй эетэй байһай даа гэһэн тайшаагай нангин һанаа мүнхэрүүлһэн обоо шулуунууд байгаа бэшэ юм гү?!
Харин юундэ шулуудые эхэнэрнүүд түүжэ бодхоохо байгаа юм?
Һанаад үзэгты даа, эрын байдал хэтын хэтэдэ эхэнэр хүнһөөл дулдыдаг. Эхэнэрэй хүсэн ехэ. Эхэнэр хүн лэ эрынгээ түшэхэ тулга, хажуудань хани болон, далитай шубуун мэтэ ниидэсэтэй, үльгэрэй баатар мэтэ хүсэтэй, ухаансар урагшатай болгон, һүр һүлдыень дээшэнь үргэхэ шадалтай ха юм даа. Тиимэһээ, ерээдүйдэ эхэнэр хүн эсэгынгээ, арадайнгаа һүр һүлдэ дээшэнь үргэхэ, бодхоохо аргатай юм гэжэ удхалхаар бэшэ гү?
Түүхын таха мүлигдөө
Буряад театрай найруулагша Саян Жамбалов тайшаа Дамба-Дугар, Шойжод хатанай дуран тухай зүжэг табиха гэжэ үнинэй бэлдээ юм. Хори бурядуудай түүхэ шэнжэлээ, эрдэмтэн Владимир Цыбикдоржиевай ажалнуудтай танилсаа, элитэ зохёолшод, Цырен-Дулма Дондоковагай, Базар Барадинай зохёолнууд баһал шэнжэлэгдээ, тэрэнэй хажуугаар Анаагай ламанар, хизаар ороноо шэнжэлэгшэд, түүхэшэд, үбгэдһөө һонин мэдээсэлнүүд суглараа.
Урдын тэрэ саг тухай энэ үе сагай хүнүүд юун гэжэ һанан, ямар бодолгодо ороноб?
Урданай дуугаар уяруулан, мүнгэн хутага, тахил обоо, тайшаагай нарьяма ташуур, һүрэг адуунай туруунай табараа һануулһан түүхэтэ тайшаа, хатан хоёрой дуран, ажамидарал тухай “Шэнхинүүр шулуунууд” гэжэ домог-зүжэг артистнарай зохёоһон шүлэгүүдээр, уран хурса үгүүлэлнүүдээр шэмэглэгдэн Буряад театрай тайзан дээрэ гаража ерэхэнь!
