Yнгын дайдаар, хангай тайгаар нэмжыгшэ
Yлзы Буряад, манай нангин үлгы.
Сэлмэг сарюун, сэнхир номин шарайшни
Сэдьхэлдэмнай хэзээдэшье зулгы
Эрхим хангал санзай шэнги агаарташ
Эршэ хүсөөр элсүүлэнгүй яалайб!
Эмтэй домтой мүнхын уhан аршаандаш
Эльгэ зүрхөө хүртүүлэнгүй яалайб!
Холын замда эхын ёhоор юрөөжэ,
Хүмүүн зондо хэтын жаргал хүсөөш.
Саяан хадынсэлгеэн амяар арюудхан,
Байгал далайн гэгээн долгёор сүршөөш.
Шэрүүн сагай ерээшьеhаа дэлхэйдэ,
Шинии заяан замhаа хадуурхагүйл.
Эбтэй дорюун бүлын ёhоор жаргыш даа,
Энхэ Буряад манай нангин үлгы.
Эхэ нютаг!
Дамба Жалсараев гансахан энэ дуугаараа үшөө мэндэ ябахадаа өөртөө хүшөө бодхоһон гэдэг байхабди. Үнэндөө Дамба Зодбичай наһанай намтар домог мэтэ һонин, тиихэдээ тон лэ өөрынгөө сагта эрхим хүбүүдэй нэгэн ябаһан хүн бэлэй. Мүнөө үеын залуу зоной сэгнэхэ зүйлнүүд тад ондоо, энээн тухай балай тиигэжэ бодожо ябадаг юм аа бы гэхээр байдаг. Буряадай арадай поэт Москвагай уран зохёолшодые бэлдэдэг М. Горькийн нэрэмжэтэ дээдэ һургуулида уран зохёолой мэргэжэлдэ һурахаһаа холо урид шүлэгүүдые бэшэжэ захалһан юм. (М. Горькийн нэрэмжэтэ институт Чингис Айтматов, Давид Кугультинов, Мустай Карим, Кайсын Кулиев гэһэн Зүблэлтэ ороной мэдээжэ уран зохёолшодтой суг һуража, 1958 ондо дүүргэһэн юм.)
Хилын харуулда сэрэгэй мэргэжэлтэн байгаа, СССР оронойнгоо зүүн хилэ хамгаалжа алба хэһэн, дэлхэйн хоёрдохи ехэ дайнай түгэсэхын шатада зүүн фронтдо хабаадалсаһан, дайнай һүүлээр Буряад оронойнгоо дэбисхэр дээрэ тэрэл хилынгээ харуулда алба хэжэ ябаа. Тэрэл үедөө айл бүлэ болоо, нэрыень нэрлүүлжэ ябаха хүбүүд, басаган мүндэлөө, наһанайнь нүхэр Валентина Зундуевна Буряадай радиогой диктор… Һанана бэзэт: «…Валентина Жалсараева уншаба» – гээд?..
Зүблэлтэ засагай үедэ «Үндэһэн Хуулиин Үдэр» гэжэ жаргалтай золтой ажалшан арадай эрхэнүүдые сахижа байһан Үндэһэн Хуулиин ехэ һайндэр байһан бэлэй, тэрэ декабриин 5-да баталагдажа абтаһан хадаа тэрэ үдэртөө тэмдэглэгдэдэг байһан юм. Дамба Зодбич орон түрынгөө үнэн сэхэ эрхэтэн хадаа, түрэһэн энэ үдэртөө айхабтар баяртай, түрэһэн энэ үдэрөө сэгнэжэ, үргэжэ ябадаг бэлэй.
Хүрбын эрьедэ, Хориин аймагай Тээгдэ тосхондо үхэр жэлдэ – 1925 ондо түрэһэн, харин Үдын эрьедэ оршодог Доодо-Голдо, абынгаа түрэһэн эгэшэ Пүнсэг Аюшеева Жалсарай Зодбоев хоёрой бүлэдэ үргэгдэн тэнжэһэн юм. Жалсарай абань нютагтаа колхозой эрхим адуушан байһан юм, Дамба хүбүүхэн хара багаһаа мориндо мордожо, морин эрдэниие хүндэлжэ, энхэржэ эрэ болоо.
Ухаа орохоһоо нюдэндөө торгожо, анхаралдаа абаһан нютагаа, Доодо-Голоо бүхы наһаараа энхэрэн дуулажа, дулаахан үгөөр дурсажа ябаал даа:
Сэлгеэ Үдын хоймороор
Сэргэнүүдээ бодхооһон,
Тэнгэри-Болдогой хормойгоор
Тээлнигүүдээ тогтооһон
Дуулим һайхан Доодоголоо
Дуулан, дурдан шүлэглөөб.
Баруун, зүүн нугануудаа
Баян хэшэгтэл дэлгэһэн,
Арбан саган нуурнуудаа
Аяга сайдал үргэһэн
Дуулим һайхан Доодоголоо
Дуулан, дурдан шүлэглөөб.
Түбһэн нютагһаа дутахагүй
Түмэн жэлэй түүхэтэй,
Yehөө үe дамжаһан
Үльгэр, домог, дуунуудтай
Дуулим һайхан Доодоголоо
Дуулан, дурдан шүлэглөөб.
Ушарһан орёо байдалда
Урдаа хараха үбгэдтэй,
Гол угаа залгамжалдаг - '
Гуламтаа сахиха хүгшэдтэй
Дуулим һайхан Доодоголоо
Дуулан, дурдан шүлэглөөб.
Хүдэлмэридэ тунхаряагүй
Хүдэр тэнюун хүбүүдтэй,
Аяар холуур суурхаһан
Ажалша сэбэр басагадтай
Дуулим һайхан Доодоголоо
Дуулан, дурдан шүлэглөөб.
Урилдаанда гээгдэхэгүй
Уһан жороо моридтай,
Барилдаанда унахагүй
Багжагар бата бүхэнүүдтэй
Дуулим һайхан Доодоголоо
Дуулан, дурдан шүлэглөөб.
Хүрьһэ баян Хүндыдэ
Хүүемэ таряалантай,
Талын Булагай бэлшээридэ
Табан хушуу малтай
Дуулнм һайхан Доодоголоо
Дуулан, дурдан шүлэглөөб.
«Оборона СССР» гэһэн
Омог нэрэтэй колхозой
Үрэжэлтэ, амидаралта
Үндэһэ һуури табинхай
Дуулим һайхан Доодоголоо
Дуулан, дурдан шүлэглөөб.
Дамба Зодбич бүхы наһаараа ажаллажа гарахадаа партиин Буряадай обкомой идхалгын таһагай орлогшо дарга, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшэ, Буряад Республикын соёлой министр, тэрэ үедөө хэһэн, бүтээһэн хэрэг ажалнуудынь тоогүй олон. Буряад Республикын хүндэтэ эрхэтэн гэһэн үндэр нэрэ зэргэтэй, хайра шагналнуудынь үндэр, олон, нэгэ үгөөр гайхалтай һонин намтартай, гайхалтай һонин хүн энэ алтан дэлхэйдэ орон нютагаа дкрдан дуулаһаар ерэжэ, энэ дэлхэйдэ ерэһэн үүргэеэ гүйсэд дүүргэжэ ошоо гэхээр ажаһуугаа…
…Дуулим Буряад, шамайгаа
Дуулангүйгөөр яалайб даа –
Зүрхэн соомни hалбаран,
Зүг бүреэрээ бадарнаш.
Сэсэгтэ үргэн талануудшни
Сээжым шэмэглэн зэнхынэл,
Хушата үндэр хадануудшни
Хүсым тулгалан түбынэл.
Мүнгэн аршаан булагуудшни
Һудалнуудтам бурьялнал,
Мүнхэ харгы замуудшни
Бодолнуудтам зуралзанал.
Гушан гypбaн мундаргаш
Гоёлтым шэнжэ гэел даа,
Байгал нангин далайшни
Баялигайм дээжэ гэел даа.
Хүндэхэн бэшэ түүхэшни
Хүүен байна ухаандам,
Нарата hайхан үглөөшни –
Найдал түрэнэ сэдьхэлдэм.
Баран зоной эрмэлзэл
Байдалай hүлдэ болонхой,
России ахынш анхарал
Минии түшэг болонхой.
Үбгэд, хүгшэдэйш дүршэлдэ
Үгэ нэмэхэ буянтайб,
Хүбүүд, басагадайш охиндо
Хүхин байха жаргалтайб...
Тон богонёор хэлэхэдэ уран зохёолшо, хүтэлбэрилэгшэ, гүрэн түрын ажал ябуулагша Дамба Жалсараев, тэрэнэй дүрэ, энээхэн наһандаа бүтээжэ үрдиһэн хэрэг ажалынь, бэшэһэн зохёолнуудынь хэзээдэшье арадтаяа хамта... Тэрэнэй зохёолнууд нэгэтэшье уншаһан хүнэй сэдьхэлдэ шэнгэжэ, зоригжуулха шэдитэй, далитай үгэнүүд бэлэй...
Дамба Жалсараев энэ дэлхэйһээ халибашье, маанарай дунда хэтэ мүнхэдөө дуун боложо мүнхэрөө! Ажабайдалда, арюун нангин дуранда, ажал, габьяа, баатаршалгада уряалһан аялга хонгёо Дуун!..
