“Мүнгэн таха” гэһэн харалган Буряадай арадай уран бэлигтэнэй түбэй Буряад Уласай грант шүүһэнээ ашаар эмхидхэгдэнэ гээшэ. Соёлой яаманай уралалай, уран һайханай, һуралсалай таһагай гол мэргэжэлтэн Наталья Поповагай хэлэһээр, хүдөөгэй һайн дуранай, мэргэжэлтэ бэшэ уран һайханай бүлгэмүүд ехэ хүгжөөгдэнэ.
– Буряад хэлэ хүгжөөлгын шугамаар ехэ һайн хэрэгүүд бүтэжэ байна. Хүдөөгэй зон тайзан дээрэ гаража, нюулгатай байһан бэлиг шадабарияа элирүүлжэ, гүн сэдьхэлээрээ баяжажа байна. Шэнэ драматургнууд бии болоно, залуу найруулагшадта өөрынгөө һанал хүсэл бэелүүлхэ арга боломжо олгогдоно, – гэжэ Наталья Рабдановна тэмдэглээ.
Россиин арадай артистка, мүнөө үедэ найруулагшаар болон соёл искусство арад зон соо хүгжөөлгын ажал эрхимээр ябуулжа байһан Нина Гармаевна Токуренова энэ “Мүнгэн таха” фестивалиин харалганай жюриин түрүүлэгшэ байгаа. Хоёр үдэрэй туршада үглөөнһөө үдэшэ болотор тогтонгүй, арадай театрнууд болон һайн дуранай бүлгэмүүдэй наада хаража, шэнжэлжэ, ехэ ажал ябуулба.
– Хүдөөгэй зоной гол ажалайнгаа хажуугаар театрта дурлажа, һайн дураараа тайзан дээрэ гаража, шэдитэ уралалай дали доро хүгжэжэ байха гээшэ нилээн ехэ хэрэг болоно. Буряад театрта ажаллажа байхадаа, гастрольдо хүдөө нютагуудаар ябахадамнай, автобусһоо буужа үрдеэдүй байхадамнай, багашуул гүйлдэжэ, “Театр ерээ!” гэжэ хашхаралдажа, нютагайхидтаа дуулгадаг һэн. Арад зомнай зүжэг наадандаа аргагүй дуратай бшуу. Мүнөө энэ харалганда хүүгэдэй 4 бүлгэмүүдэй эдэбхитэй хабаадалсахада, үхибүүдэй багаһаа театрта дуратайгаар хүмүүжүүлэгдэхэдэ, ехэл һайшаалтай, – гэжэ Нина Гармаевна һанамжалба.
Мүнөө жэлэй фестивальда Буряад Уласай 12 һайн дуранай бүлгэмүүд хабаадаа. Жюриин шиидхэбэреэр фестивалиин харалганай Гран-при хэндэшье үгтөөгүй, зүгөөр илагша шатанууд хоёр бүлэг болгогдон хубаагдаа. Юуб гэхэдэ, эндэ илагша бэрхэ бүлгэмэй олдоогүй дээрэһээ бэшэ, харин шадамар бэрхэ хабаадагшадай байһан ушарһаа тиибэ бшуу. Нэгэдэхи шатын дипломуудаар Ахын аймагай арадай театр “Жаргалай бэшэг” (зүжэг ба найруулга Д. Цыреновагай), Тарбагайтайн «Гоп-компания» гэһэн эстрадна миниатюрын арадай театр “Облаком по небу” (автор, найруулагша Г. Чебунина) гэһэн пластическа найруулга табиһанай түлөө шагнагдаба.
Хоёрдохи шатын дипломууд С. Лобозеровой “По соседству живём” (найруулагшань Т. Быкова) гэһэн зүжэг табиһан Багдаринай арадай театрта, Захааминай арадай театрта “Три красавицы” (В. Красногоровой зүжэг, найруулагшань Л. Цыренова) хүртэбэ. Гурбадахи шатын дипломуудта Гэльбэриин арадай театр “Гурбан харгын бэлшэр дээрэ” (автор, найруулагша – В. Запханов), Хурамхаанай арадай театр “Үнгэрһэн наһанай ургынууд” (автор Б. Бальжанов, найруулагшань Н. Бадмаев) гээд хүртэбэ.
Хабаадагшад шагналнуудгүй үлөөгүй. Аймагуудай Улаан-Үдэ хотодо ажаһуугшадай ниитэ эмхинүүд бэлэг сэлэгүүдые барюулаа. Мүн эрхим рольнуудые наадагшадта болон бүхыдөө 10 номинацяар эрхимүүд шагнуулагдаа.
Ахын арадай театр үшөө нэгэ ээлжээтэ зүжэгөөрөө эгээ ехэ бэлигтэй артистнартай дээдын хэмжээнэй арадай театр байһанаа гэршэлээ бшуу. Залуу режиссёр Дугарма Цыреновагай бэшэһэн “Жаргалай бэшэг” гэһэн зүжэг харагшадта һайшаагдаа.
– Ахын арадай театрай артистнарай бэлиг шадабари намайе ехэ гайхуулаа, баясуулаа. Зүжэг табихаяа ерэхэдэмни, ехэ олон хабаадаха дуратайшуул байжа, кастинг үнгэргэхэ баатай болообди. Ямар һайн бэлдэлгэтэй театр гээшэб. Зөөлэн пластилин шэнги, алишье жанраар, юушье наадаха арга шадабаритай артистнар байшоо, – гэжэ залуу найруулагша хөөрэбэ.
Дугарма Цыренова өөрөө Хурамхаанай аймагһаа уг гарбалтай. 2014 ондо Зүүн Сибириин соёлой академиин арадай уран һайханай уралалай найруулагшын таһаг дүүргэһэн юм. “Багшамни – Туяна Баяртуевна Бадагаева”, – гэжэ омогорхон хэлээ бэлэй. Дүрбэдэхи жэлээ зүжэг табижа байна, хоёрдохи жэлээ өөрөө зүжэг бэшэжэ туршадаг болонхой. Эгээл түрүүшын дипломно ажалынь гэхэдэ, “Эсэгын хүсэл” гэжэ зүжэг найруулан табиһан юм. “Любовь по-французски» гэһэн эгээл түрүүшынь ажал Хурамхаанай театрта табигдажа, Хакасиин Аскиз гэһэн һууринда үнгэрһэн регион хоорондын фестивальда хабаадаһан байна.
Дугарма Цыреновагай бэшэһэн “Шулуун зүрхэн” гэһэн зүжэг буряад хэлэн дээрэ бэшэгдэһэн зүжэгүүдэй харалганда хоёрдохи һуури эзэлһэн юм. Тэрэ зүжэгыень энэ харалганда илагша Дүтэлүүрэй театр бэлдэжэ, мүнөө жэлэй харалганда табиха юм.
– Би тэдэнэй табиһан зүжэг ошожо хараха болоноб. Ехэ хүлеэжэ ядажа байнаб. Һонирхолтой, бэшэһэн зүжэгыемни ямараар хаража, ойлгожо, найруулагша табиха гээшэб, – гэжэ Дугарма Цыренова хэлэбэ. Залуу драматург, найруулагша саашадаа мэргэжэлээ дээшэлүүлхэ, урган һураха ехэ хүсэлтэй.
– Илана гүбди, үгы гү, энэ ехэ шухалашье бэшэл даа. Тон шухалань гэхэдэ – зүжэгтэ бэлдэжэ, табижа байхадаа, артистнарһаа юумэндэ һуранаб, тэдэмни намһаа дүршэнэ, бултал һураха ёһотойбди. Москва нэгэ доро баригдаагүй. Үшөөл һурахаб. Минии һанахада, үшөө ехэ амжалта хүн зондоо харуулхал байхаб гэжэ найданаб, – гэжэ мэдүүлбэ.
Залуу найруулагшын хэлэһээр, театр гээшэ ганса классика, түүхын баримтата жанр хэрэглэжэ байхагүй, элдэб шэглэлээр хүдэлхэ ёһотой.
– Мүнөө үеын зүжэгүүдые табиха баһал шухала. Залуу найруулагшанарта бэлиг шадабаряа хүгжөөхэ, харуулха арга олгогдохол ёһотойл даа. Мүнөө сагта энэ ехэ орёо асуудал. Театр гээшэ репертуар соогоо түүхын, классика болон мүнөө үеын зүжэгүүдтэй байха ёһотой. Сэхыень хэлэхэдэ, үнэхөөрөөшье, литературын үлэн байдалай үйлэ ушарнал хаш, – гэжэ Дугарма Цыренова һанамжалба.
Нэмэжэ хэлэхэдэ, хэдэн арадай театрнууд сооһоо Ахын аймагай Орлигой арадай театр бэлиг шадабаряараа үндэр хэмжээнэй байжа, гарахал эрхээрээ түрүү һуурида гараа ха юм даа.
“Мүнгэн таха” гэһэн фестивалиин нэгэдэхи шатын дипломдо хүртэгшэ үшөө нэгэ арадай театр хадаа Тарбагатайн “Гоп-компания” гэһэн бүлгэм. Энэ театр тайзанай бага хэмжүүрэй “Облаком по небу” гэжэ ехэ һонин найруулга асараа. Эндэ пластика, гарай хүдэлсэ, нюур шарай, хатарай үйлөөр ехэ һонин зүжэг харуулагдаа.
– Үйлэнь хадаа гурбан нүхэд тухай. Дайнда холшор залуухан наһандаа хосорһон эдэ хүбүүдэй хүсэлһэн найдал, инаг дуран тухай харуулагдана. Мүнөө үеын түхэлэй зүжэгтэмнай аяар 39 хүн хабаадана. Тэдэнэй 17-ниинь эдир хүбүүд. Хатуу хорото дайн тухай мүнөө үеын залуушуулда тэдэнэй хэлэн дээрэ харуулха гэжэ туршаабди, – гээд найруулагша Галина Чебунина мэдүүлбэ.
Ямаршье һургаал заабаригүйгөөр, ухаа заалгаха хүсэлгүйгөөр ургажа ябаһан залуушуулда тэдээнтэй наһаараа адли залуухан хүбүүд юундэ хосоржо, ами наһаяа алдааб гэжэ ойлгуулжа шадаал хаш.
Галина Чебунинагай хэлэһээр, Тарбагатай нютагай энэ театрта хабаадаха дуратайшуул ерэжэл, ерэжэл байдаг. Энэ театрта 13-тайһаа 65 наһатай хүрэтэр артистнар бии. Хамта дээрээ аяар 60 хүн хабаададаг.
– Нютагаймнай үхибүүд һургуулидаа наадаад, оюутад болоод байхадаа, зундаа ерэжэ: «Галина Ермолаевна, нэгэ һонин юумэ хэел даа», – гэжэ гуйдаг. Һургаһан хойноо яахабши? Тэдэнэйнгээ нюдэнүүдыень хараад лэ, заабол багаханшье һаа роль үгэхэ гэжэ оролдохош. Тиимэһээ минии зохёоһон, найруулһан зүжэгүүд олон үйлэтэй болодог ха юм, – гэжэ найруулагша хөөрэнэ. Галина Чебунина залуушуултай, мүн наһатайшуултайшье үгэ хэлэеэ ойлголсодог байһандаа ехэ омогорходог. Зунай үедэ хүгшэн залуугүй булта амархаяа Байгал ошодог юм. Сугтаа алишье наһанай зон амарха, нүхэсэхэ, эбтэй ажалаа ябуулдаг.
Хүдөөгэй театр өөрын ехэ бэрхэшээлнүүдтэй ха юм даа. Мүнгэ алтан олдохогүй, салин хүлһэншье байхагүй. Һайн дураараа, театрта үнэн зүрхэнһөө дурлаһан зоной эрмэлзэлээр лэ бүтэдэг. Тарбагатайн “Гоп-компани” гэһэн пластическа театр жэл соо найман зүжэгүүдые табяа. Биледүүдынь хара эртэ дууһашадаг, хүн зон ехэ дуратайгаар харадаг. Харин аймагһаа ондоо тээшээ, эндэ дүтэхэн байһан Улаан-Үдэеэшье ерэжэ, зүжэгөө табиха гээшэ ехэ орёо асуудал гээшэ.
– Ехэ үнэтэй, гарзатай хэрэг. Гастрольдо гараха гэжэ шиидээд лэ, гарзаяа тоолоод лэ, гэртээ үлөөд, зүжэгөө нютагайхидтаа табяа һаамнай дээрэл шэнги байдаг. Ондоо тээ ошоод, бидэниие мэдэхэгүй зон ерэжэ хараха гү гэжэ мэдэнэгүйбди, – гэжэ Галина Ермолаевна хөөрэнэ.
Тэрэнэй хэлэһээр, хүдөөгэйхидтэ энеэдэтэй зүжэг эм дом мэтэ хэрэгтэй. Хүдөөгэй байдал хүшэр һэн тула харагшадаа хүхеэхэ, баярлуулха, энеэлгэхэ, һайхан үйлэ харуулха баһал шухала болоно.
– Театр гээшэ эди шэдитэ үйлэ гээшэ. Хүдөөгэй зондо тэдэнэй юрын байдал харуулалтагүй, тэдэнэрэй өөһэдын байдал баһал хэсүү. Дайн тухай зүжэг харуулхада, шэдитэ үйлөөр харуулхые оролдооб. Зүжэг хараад, гайхаад, сошоод, хүн зоной сэдьхэл ондоо, һайн тээшээ тэгүүлхэ ёһотой. Театр гээшэ һайндэр, хүн зон гоёод, һайхан зантай, һайхан бодолтой ерэхэ ёһотой, – гэжэ найруулагша тоолоно.
