Энэ хурал Хүхэ-Хотын Урлагай хүреэлэн эмхидхэжэ, үнгэргэһэн байна. Энэ хуралда Монголой Урлагын ажалтанай холбооной Ород гүрэндэхи түлөөлэгшэ Доржо Сультимов хабаадалсаба. Галина Хандуевна Дашеева энэ болоһон хуралдаан тухай хөөрэжэ үгэхыень Доржо Норбосампиловичтай уулзажа, хэдэн асуудалтай хандаба.
Корр. Энэ ямар удха шанартай, ямар зорилготой хуралдаан болобоб, ямар зон хабаадааб?
Д. Сультимов. Энэ хуралай удха шанар, гол зорилго гэхэдэ, ерэхэ 2016 оной сентябрь һарада Монгол туургата арадуудай олон улсын зүжэгэй наада (фестиваль) Үбэр Монголой Хүхэ-хотодо үнгэргэхэ тухай хөөрэлдөөн болоо. Халха Монголой Урлагын ажалтанай холбоогой юрэнхылэгшэ Б. Тунгалаг, Арадай зүжэгшэн Н. Сувд, театр шудалдаг эрдэмтэ доктор, профессорнууд Батсайхан, Ганхуяг, Ород гүрэнэй талаһаа Тывагай театрай ахамад уран зурааша Ш. Начин гэгшэд хабаадаһан байнабди. Энэ Монгол туургата арадуудай фестиваль-нааданай түүхэ тухай тобшохоноор хөөрэжэ үгэхэдэ, анха түрүүшынхиеэ 1991 ондо Россиин арадай артист Майдари Жапхандаевай һанал, үүсхэлээр Улаан-Үдэ хотодомнай Буряадай драмын театрай тайзан дээрэ үнгэргэдэһэн юм. Энэ нааданда Монгол туургата арадуудай дүрбэн театр хабаадажа, эрхим зүжэгүүдээ харуулһан байдаг.
Корр. Тэрэ үедэ ямар театрнууд хабаадаа һэм?
Д. Сультимов. Монголой хоёр театрнууд, Хальмагай болон манай Буряад драмын театр гээд хамта дүрбэн театр энэ нааданай түрүүшын эхи табиһан түүхэтэй. Удаань, Монгол ороной Урлагын ажалтанай холбоон энэ наада бэе дээрээ эршэмтэйгээр даажа абаад, 1993 ондо Улаан-Баатар хотодо Үбэр-Монголой театрай хабаадалгатайгаар үндэр хэмжээндэ үнгэргэһэн юм. Тэрэ гэһээр энэ наадан хамта зургаа дахин таһалгаряагүйгөөр үнгэргэгдөө. Мүнөө долоодохи наадые Үбэр-Монголой Урлагын ажалтанай хүреэлэнэй бэе дээрээ даажа абаһаниинь һайшаалтай. Энэ хурал дээрэ зүжэгэй нааданай олон жэлэй туршада яагаад, ямар хэмжээндэ үнгэргэгдэһэн тухай танилсуулагдаад, мүнөө хараалагдаһан нааданай эмхидхэлэй асуудалнууд тодорхойгоор хэлсэгдээ. Үбэр-Монголдо драмын зүжэгүүд табигдахяа болижо, олоной анхарал татахаяа болёод байһан аад, мүнөө үедэ дахин һэргээгдэжэ эхилээд, гүрэн түрын зүгһөө ехэ-ехэ дэмжэлтэнүүд үзүүлэгдэжэ, шэнэ зүжэг найруулжа табихадань, гастроль эмхидхэхэдэнь гүрэнэй зүгһөө мүнгэн һомлогдоно. Энэ ехэ һайшаалтай хэрэг үйлэ болоно. Харин, олон уласай зүжэгэй наада үнгэргэхэ, холбоо харилсаагаа үргэдхэхэ зорилготой абаһан шиидхэбэринь, бүришье һайшаалтай ушар гэжэ тэмдэглэхэ байнаб. Энэ нааданда Ород гүрэнһөө Хальмагай, Тывагай болон Буряадай театрнууд уригдахаар хараалагдаа.
Корр. Ерэхэ жэлдэ Монгол туургата театрнуудай түүхэдэ һонирхолтой үйлэ хэрэг болохоор түсэблэгдэбэ ха юм даа. Үбэр-Монголой театрай зүжэг хараха арга боломжо олдоо гү? Драмын зүжэгүүдые шэнээр һэргээжэ байһан сагта ямар удха шанартай, ямар шэглэл баримталһан зүжэгүүд найруулагданб?
Д. Сультимов. Энэ Үбэр-Монголой Урлагын ажалтанай хүреэлэнэй мэдэлдэ байһан театрай зүжэг Хүхэ-Хотоһоо баруун урда зүгтэ гурбан зуугаад модоной газарта оршодог Ордос хото ошожо хараха арга боломжо ологогдоһон байна. Юундэб гэхэдэ, энэ театр манай ошоод байһан тэрэ үедэ энэ Ордос хотодо гастроль үнгэргэжэ байгаа. Энэ театрые ехэ залуу театр гэжэ тэмдэглэхэ байнаб. Зүжэгшэдынь бүгэдэ Шанхай хотын театрай дээдэ һургуули дүүргэһэн залуушуулһаа бүридэнэ. Энэ театр “Уласай хүүгэд” гэжэ зүжэг бидэндэ дурадхаа. Энэ зүжэг хитад хэлэн дээрэ харуулагдаашье һаань, удхань ойлгогдоо һэн. Бидэндэ шэнэ монгол хэлэндэ оруулһан тайлбарииень гартамнай барюулһан, тобшохоноор удхыень хөөрэжэ үгэһэн байжа, ойлгостой байгаа. Хитад уласта 1966 онһоо 1976 он болотор соёлой хубисхал болоо һэн гэжэ мэдэнэбди. Энэ хубисхалай болоходо олон тоото гэр бүлын түрэлхид хохидолдо ороод, үри хүүгэдынь үнэшэржэ ядуу байдалда ороһон. Эдэ олон үнэшэн үхибүүдэй хуби заяаень тааруулжа, орон дотороо тараахадаа, Үбэр-Монголдо гурба мянган үнэшэн үхибүүдые асаржа, монгол айлнуудта үргэжэ абхуулһан байна. Эдэ үхибүүдэй хуби заяан: яагаад эхэ эсэгэһээ гээгдэһэн, яагаад монгол гэр бүлэдэ хүмүүжүүлэгдэжэ, саашадаа ямар бэрхэшээлнүүдые дабажа, бэеэ хүсэжэ хүн болоһон тухай һонирхолтой найруулга хараһан байнабди. Энэ зүжэгөө бидэндэ үзүүлээд, удаань энэ зүжэг тухай зүбшэжэ, һанал бодолнуудаараа андалдаабди. Юундэб гэхэдэ, һургуулимнай нэгэн, бүгэдэ К. С. Станиславскын системээр һураһан ушарһаа, ойлгосолдожо ядаха юумэн үгы байгаа. Зүжэгэй гол зүрилдөөн, хоёр талаһаа тэмсэл үйдхэһэн үйлэ, артистнарай бүтээһэн дүрэнүүд, дүрэнүүдэйнь зан абари хэр һонирхол татажа, ямар хэмжээндэ бэелүүлэгдээб, тайзанай шэмэглэл, сахилгаан гэрэлэй туяа хэр зүбөөр хэрэглэгдээб, оньһон түхеэрэлгэнь ямар хэмжээндэ байнаб, зүжэг шэмэглэһэн хүгжэмэй онсо шанар, гол түлэб найруулагшын ажал гэхэ мэтэ олон асуудалнууд дээрэ хуралда хабаадаһан зон тогтожо дэлгэрэнгыгээр, сэхэ руунь хэлсэгдээшье һаа, ехэ зөөлэхэн хөөрэлдөөн, һанал бодолоороо андалдалга боложо, алишье таладамнай туһа нэмэри боложо үгэһэн байха юм. Тиихэдэ, энэ зүжэгтэ хабаадаһан хоёр залуу артистнар намда дүтэлжэ, Хүлэн-Буйрай Шэнэхээн нютагһаа гарһан уг гарбалтай буряад хүбүүдбди гэжэ мэдүүлээ һэн. Энэ ушар намай ехэтэ баясуулаа. Би хэдэн удаа Шэнэхээн нютагаар ябаһан, тэндэхи байра байдал, түүхыень мэдэхэ, олон танил зон нүхэдтэй һэн хойноо тэрэ хоёр хүбүүдээр ехэ дулааханаар, уяржа байгаад, сэдьхэлэй хөөрэлдөө хэһэн байнабди. Тэрэ хоёр үндэр һайхан хүбүүдые – Бата-Мүнхэ, Сэдэб хоёрые нүхэдэйнь дунда хаража омгорхоод, хам тэбэрижэ, зүжэгшэнэй орёохон ажалдань үндэр амжалта туйлажа, зон нүхэдэйнгөө дунда урма зоригтой, ажалаа нэтэрүүгээр хэжэ, ерээдүйн сагуудта эхэ Буряад оронтоёо хани халуун барисаатай ябахыень хүсөө һэм. Хэзээ нэгэтэ энэ Үбэр-Монголой театр Буряад орондомай гастроль-аянда ерэжэ, монгол үндэһэтэнэй буряад яһатан гэжэ тоологдодог бидэ бүгэдые һонирхуулха, илангаяа буряад яһанай зүжэгшэн хүбүүднэй олон тоото харагшадые баясуулха, дура зүрхыень буляаха бэзэ гэжэ найдагдаа бэлэй. Соёл урлаг гээшэмнай хилэгүй, хаанашье, хэнтэйшье харилсаха, холбоо тогтоохо аргатай . Энэ театрай ерээдүй аргагүй үндэр хэмжээндэ хүрэжэ хүгжэхэ гэжэ найдагдана. Юундэб гэхэдэ, гүрэн түрын зүгһөө дэмжэлгэтэй, театрай байшан, оньһон түхеэрэлгын талаар хангалтань үндэр шатада. Тиихэдэ, һайн һургуули абажа ерэһэн залуу бэлигтэй зүжэгшэд ажаллана. Энэ театрай хүтэлбэрилэгшэдэй анхаралаа хандуулха гол асуудалынь гэхэдэ, онсо өөрынгөө зам, нюур оложо шадаад, мүнөө үе сагай алхасада таараһан: классикашье байг, оршон үеыешье зураглаһан зүжэг байг, амжалтатайгаар найруулбал, олоной үндэр сэгнэлтэдэ хүрэжэ шадаха боломжотой театр гэжэ һанагдана.
Корр. Энэ эмхидхэлэй хурал болон Үбэр-Монголой театрай зүжэг үзөөт, зүжэгшэдтэй уулзаһан байнат. Үшөө ямар һонирхотой үйлэ хэрэгүүд болоһон, хабаадаһан байнабта?
Д. Сультимов. Энэ соёл урлагай хүреэлэн аргагүй һайханаар, мүнөө үеын архитектура хэрэглэжэ баригдаһан байшан, театрнуудтай байна. Эдэ барилгануудынь: музейн, кинотеатрай, дууриин, драмын театрнууд бүгэдэ нэгэ газарта оршоно. Эдэ байшангуудай тайзаниинь шэнэ үеын оньһон түхеэрэлгээр гүйсэд хангагданхай, олон хүнэй һуужа хараха танхимуудынь уран һайханаар шэмэглэгдэнхэй. Гол асуудалынь гүрэн түрын зүгһөө гүйсэд дүүрэн мүнгөөр хангагдана. Энэ үгтэһэн мүнгыень саг соонь, ашагтайгаар хэрэглэжэ үрдеэгүй һаа, һөөргэнь гүрэн түрэдөө бусаадаг юм байна. Тиимэ ушарһаа, шармайжа ажалаа хэхэ ушартай болонобди гэжэ энэ хүреэлэнгэй дарга Улзытэ багша мэдүүлээ һэн. Улзытэ багша өөрөө монгол яһанай, Шанхай хотын театрай дээдэ һургуули дүүргэһэн зүжэгшэн мэргэжэлтэй хүн юм. Улзытэ багшын хүтэлбэри доро манай бүхы ябадал, хэһэн ажалнай үнгэрөө. Манай Хүхэ-Хото ерээд байхадамнай Олон уласай гурбадугаар бүжэгэй (хатарай) наадан боложо байгаа. Энэ нааданда арба гаран коллективууд хабаадажа, тэрэ тоодо Монгол оронһоо хэдэн бүлэг, Үбэр-Монголой бүжэгэй бүлэгүүд, Ород гүрэнһөө хоёр бүлэг хабаадаа. Тывагай “Саяны” гэжэ ансамбль, манай Буряад уласһаа хабаадаһан хатаршадай коллектив Соёл урлагай ехэ һургуулиин (институт культуры) проректор, профессор Доржо Васильевич Дугаржаповай хүтэлбэри доро хабаадажа, энэ мүрысөөнэй түрүүшын шанда, алтан медальда хүртэжэ ерэһэниинь урмашамаар, баяр баясхалантай үйлэ хэрэг болоо һэн. Доржо Васильевич бүжэгэй талаар Олон улсын жюриин гэшүүдэй бүридэлдэ ородог юм. Энэ манай бүлэгэй “Ёохор хатар” эрхимээр, наярса-нэерсэ хатаржа, олон тоото харагшадай халуун альга ташалгаар угтагдаа һэн. Энэ “Ёохорой хатарые” бэлигтэй балетмейстер, профессор Татьяна Базаровна Вампилова, багша Анастасия Владимировна Тугай хоёр найруулжа табиһан байнад. Энэ эрхимһээ эрхим коллективые хани халуунаар амаршалаад, үндэр дүнгүүдые олон удаа туйлажа ябахыень хүсэхэ байнаб. Манай байһан эдэ үдэрнүүдтэ Хүхэ-Хотодо Хитад-Монголой хүнгэн үйлдэбэриин үзэсхэлэн үнгэргэгдэжэ байгаа. Энэ үзэсхэлэндэ дашарамдуулагдаһан эстрадна концерт хараха арга боломжотой байгаабди. Энэ нааданда Үбэр-Монголой, Халха-Монголой урдаа хараха бэлигтэй дуушад хабаадажа, гайхалтай һайхан бэлигээ харагшадта дурадхаа. Олондо мэдээжэ монгол дуунуудые аргагүй бэлигтэйгээр гүйсэдхэжэ, хэдышье саг соо хаража, баярлажа, урмашажа, уяржа һууһайб гэхээр оршом байдал тогтоод, олон мянган харагшадай сэдьхэл үгөөр хэлэшэгүй һайхан мэдэрэлээр халижа, баяр баясхалангай элшэ ошон тайзан дээрэһээ дэлгэржэ, билтаржа байһандал үзэгдөө бэлэй. Бэлигэй хүсэн – гайхалтай! Юушье дабаха эдитэй, хүсэтэй!
Корр. Доржо Норбосампилович, тантай хамта ябаһан бүлэг Ордос хото ошоһон байна. Энэ Ордос хотодо агуу Чингис хаанай онгон гэжэ нэрлэгдэһэн ехэ музей-үзэсхэлэн бии. Тэрэ газараар ябаха, үзэхэ арга боломжо олдоо гү?
Д. Сультимов. Энэмнэй онсо асуудал. Намарай һүүлшын һарын 16-ай үдэр ехэл буянтай үйлэ хэрэг болоо гэжэ сэдьхэлдэм һанагдана. Үлзытэ багша ехэ шударгы, хүндэмүүшэ, зан абаряаршье уян налархай хүн бидэ бүгэдые Агуу Чингис хаанай онгондо абаашажа үзүүлээ, харуулаа һэн. Энэмнай – мүргэлэй орон. Ехэ талмай эзэлһэн газар дээрэ энэ үзэсхэлэн оршоно. Сүлөөтэй хүнэй хэдэн үдэр ябажа үзэхөөр, танилсажа һүгэдэхөөр. Үндэр, доболиг газар дээрэ Агуу Чингисэй ордон харагдана. Энэ ордон хүрэтэр алхалхадаа хэдэн олон гэшхүүр дамжажа өөдөө гаранабди. Гэшхүүр бүхэн юһэн табсанһаа бүридэнэ. Хажуу тээшээ үргэниинь арбан гурбан метр хэмжүүртэй. Эндэ оршоһон юумэн бүхэн удхатай. Гэшхүүр бүхэнэй талмай дээрэ үндэр томо табсан дээрэ зула мэтэ үзэсхэлэнгүүд табяатай. Табсан бүхэн дээрэнь хуушан монгол үзэгөөр Агуу Чингисэй хэлэһэн һургаал, заабаринууд һиилэжэ бэшээтэй. Нэгыень дурсажа удхыень хэлэхэдэ: “Шадал ехэтэй хүн нэгэл хүниие булиха, ухаан бодол, һүр һүлдэ ехэтэй хүн хэдышье хүниие булиха”. Ордондо дүтэлжэ ябахада баруун гар таладамнай янза бүриин шулуунуудые ябталжа бүтээһэн обоо харагдаба. “Энэ газар дээрэ Агуу Чингис алтан ташуураа гээһэн удхатай юм. Тэрэ газар дээрэнь энэ обоо бодхоогдоһон намтартай,” – гэжэ Улзытэ багша хөөрэбэ. Саашаа ябажа, ордон хүрэжэ ерэбэбди. Ордоной үүдэн талада, “дархад” гэжэ зон талархалаа мэдүүлэн бидэниие золгожо, ордон руу урижа оруулба. Эдэ “дархад” гэжэ зомнай арбан гурбадахи зуун жэлһээ эхилжэ, гушан долоон үе дамжажа мүнөө хүрэтэрөө хүрэжэ ерэһэн, энэ мүргэлэй орон-үзэсхэлэниие хаража, тахижа байдаг зон юм байна. Эдэ зон гүрэнэй дүүрэн тэтхэмжэ, харгалзалга доро ажамидардаг. Тэдэнэр бидэниие ордон соо урижа оруулаад, алтаар шэмэглэжэ, амиды хүн мэтээр урлажа бүтээгдэһэн Агуу Чингисэй хүрэгэй урда дабшалуулжа һуулгаад, уншалга хэбэ. Удаань, бидэ хүл дээрээ бодожо, хүн бүхэмнай хадагаа үргэжэ, залабабди. Сэржэмыемнай үргэхэдөө һүр һүлдэ хүдэлгэмэ гайхалтай үйлэ ушар болоо бэлэй. Бидэ ута үргэн хибэс дээгүүр гэдэргээ сухарижа, зорюута бэлдэгдэһэн мүнгэн аяга хундаганууд соо хэһэн сэржэмээ дээрэ үргэн барижа, урагшаа алхалан ябажа, Агуу Чингисэй хүрэгтэ үргэбэбди. Энэ үйлэ хэрэг гурбан удаа дабтагдаба. Энээнэй удаа дахин дабшалжа һуугаад, энэ сэржэмһээ хүн бүхэмнай ама хүрөө һэн. Эндэ һүр жабхалангай оршондо, иимэ гайхалтай һонин хэрэгтэ хабаадаха үйлэ хубитай байһандаа, хүн бүхэмнай сэдьхэлээ доһолгожо зогсоо бэлэйбди. Энэ дэмбэрэлтэй ёһо заншал бэелүүлһэнэйнгээ удаа, зайн галаар ябадаг тэргэ-машинада һуулгажа, энэ үзэсхэлэнгые, манда үгтэһэн сагһаа дулдыдажа, тойрожо, ябадал дундаа хараха арга олгоо һэн. Түмэрөөр шудхажа, хайлуулжа бүтээһэн Агуу Чигисэй сэрэг, монгол туургата зоной үдхэдэг мал һүрэг харгадана. Эдэ бүгэдэһөө эхилээд, нюдэ баясуулһан, сэдьхэл хүдэлгэһэн үзэгдэлнүүд барагдашагүй олон. Хоёр зуун жаран зургаан метр утатай тоһон шэрээр зуража бүтээһэн монгол арадай түүхэ: ажамидарал, хэрэг үйлэ, дабажа гарһан зам, хуби заяаниинь, ёһо заншалынь тодоор бүтээһэн зураг бидэнэй анхарал татаа һэн. Энэ үзэсхэлэниие, бүхы дээрэнь, яаралгүй ябажа хараа һаа, ехэл һонин һэн.
Тиихэдэ, баһа нэгэ хэрэгтэй ушар тухай нэмэжэ хэлэхэ болоо һаа, замда хамта ябаһан Монголой соёл урлагай ехэ һургуулиин багша, профессор Ганхуяг багшатай Монголой соёл урлагай ехэ һургуулида арбан табан үхибүүдые зохёолшод богожо һургаха тухай һанамжануудаараа хубаалдаабди. Энэ һургуули оюутадые түлөөһэгүйгөөр һургаха аргатай байна. Хэрбэеэ, засагай газарнуудай хоорондо түлөөһэгүйгөөр алишье талаһаа оюутадые һургаха аргатайбди гэһэн хэлсээнэй баталагдаһан байгаа һаань. Жэшээнь, манай зүгһөө Монголой соёл урлагай ехэ һургуулида оюутан боложо һураха болоо һаа, түрэлхи хэлэеэ һайн мэдэдэг хүн абтажа, киносценари, зүжэг бэшэдэг уран зохёолшоной мэргэжэл шудалха аргатай. Тэрээнһээ гадуур, сурбалжагшын мэргэжэлтэй болохо юм. Энэ хэрэгые Буряад Уласаймнай засаг зургаанай хүтэлбэрилэгшэд анхаралдаа абажа, түлөөһэгүйгөөр һургаха хэлсээнүүдые баталжа, хэрэг дээрэнь бэелүүлээ һаань, орёохон байдалда ороод байһан түрэлхи хэлэнэймнай хүгжэлтын замда аргагүй ехэ туһа, нэмэри болохо байгаа гэжэ һанагдана. Тобшохоноор хөөрэжэ үгэхэдэ, иимэл даа.
Корр. Һайн бэлэйт даа, Доржо Норбосампилович. Танай хэлэһэн, хүсэһэн үйлэ хэрэгүүд, бодото дээрээ бэелжэ, алишье таладаа туһа, нэмэритэй байг лэ даа гэжэ хүсэнэб.
