«Арадай театр» гэжэ юун бэ? Мэргэжэлтэ зүжэгшэдэй тайзан дээрэ наадаһые хужарлаха аргагүйдэ, юу хэлэхэб, сагаа ёһын тэдыдэ үнгэргэхэ, бэеэ һамааруулха арга гээд нэгэ зариман бодомжолхо. Нүгөө зариман нютагайнгаа клуб соохи тайзан дээрэ танил тала зонойнгоо ямар нэгэ роль гүйсэдхэжэ байһые анхархадаа, бүрил һаа сэдьхэлээ хүдэлгэн, зүжэгэй удхые улам гүнзэгыгөөр ойлгодог агша. Һажааһаар, бишье шадаха һэн хаб гээд нааданда хабаадалсахые эрмэлзэхэ... Хүн бүхэнэй һанаан, абари зан онсо, ондо ондоо, таахагүйш... Харин гансал – гуниг гашуудалда эзэлэгдэһэн гү, али эльгэ хатамаар өөдэрхэлдэһэн зүжэгшэдэй түрэлхи буряадаар гэрэлтүүлэгдэһэн тайзан дээрэ наадажа байһые харанхы танхим сооһоо нюдөө таһалангүй ажаглан һуухада бултанда зохид байгша аал?.
Буряад хэлэмнай юуншье һаа үшөөл амиды, урлал-искусствыншье үндэртэ хэрэглэгдэһэн зандаа – ганса дуу шуун бэшэ, зүжэгүүд табигдана. Яряа үгын хэды баяниие гэнтэ обёорхош. Дэлгэгдэжэ байһан үйлэ ушарай гүнзэгы удха зүжэгшын ааша маягһаа бүрил һаа элеэр тобойжо ерэхэ, зүжэг хаража байгшадай зүрхэ сэдьхэл нимгэрүүлэн дайраһан хүсэндэ гэнтэ абтаадхихаш – баһал жэгтэй...
Буряад хэлэ сахин хүгжөөхые хараалһан гүрэнэй тусхай заршам (программа) бэелүүлгэдэ шэглүүлэгдэһэн мүнгэнһөө Буряад Уласай дээдын захиргаан Соёлой яаманайнгаа нюураар арадай театрнуудай фестиваль үнгэргэхые үүсхээ бэлэй. Ородой Холбоото Уласай арадай зүжэгшэн, үргэн Буряадтаа аргагүй суутай артист Нина Гармаевна Токуреновагай хүсэл зорилго, гаргаһан эдэбхи эндэ тон ехэ гээд тэмдэглээгүйдэ яажаш болохогүй. Һүүлэй гурбан жэлэй туршада үүсхэгдэһэн энэ хэмжээ ябуулгын ашаар «Арадай» гэһэн нэрэ хэргэмтэй буряад театрнуудай ажабайдал гансата һэргэһэндэл болобо.
2014-2016 онуудта Буряад Уласай Соёлой яаманай соносхоһон улас түрын хэмжээнэй «драматургиин эрхим текстнүүдэй» урилдаан зүжэг нааданда эльгэтэй, театрай оньһо ойлгодог уран бэшээшэдэй, илангаяа, залуушуулай олохон шэнэ нэрэнүүдые тодоруулаа. Тиигээдшье, драматургиин хэдэн ондоо жанрнуудай урагшатайгаар шудалагдажа захалһаниинь элирбэ: элдэб янзын драманууд, юрэ хөөрөөнэй, үгэ андалдаанай новелланууд, түүхын болоод мүнөөнэй байдалай орёо асуулнуудые тайлбарилһан пьесэнүүд яһала олоор бэшэгдэбэ. Трагеди, комеди (сатирын, гасаалһанай, хүхилдөөнэй, урбуулһанай), онтохон, үльгэр, ремейк, мелодрама гэхэ мэтын бүхы шахуу шэглэлнүүд яһалаханаар дэлгэрээ. Юуниинь сэнтэйб гэхэдэ, зүжэгэй геройнуудай монолог-диалогууд булюу ехэнхидээ буряад хэлэнэй жэнхэни дүримөөр зохёогдонхой байба. Тэрээн зуур, үлүү гарамаар гоёогдожо, үерлэмэ үндэрөөр, үльгэр түүрээһэндэл мэтэ бэшэ, зүгөөр юрын яряагаар харилсадаг гуримай нэбтэрүүлэгдэжэ байһаниинь ехэтэл һайшаалтай. Улад зондошье ойлгосотойнь дамжаггүй. Зарим тээ нютагайшье яряа хэлэн дээрэ зүжэгүүд табигдана гэлтэй. Классигай хэлэһээр, репертуар гээшэ театрай зүрхэн, үндэһэн ба һууринь мүн.
2014 оной апрель һараһаа зунай эсэс болотор буряад хэлээр зүжэг зохёолгын түрүүшын урилдаан үргэлжэлһэн байгаа. Урилдаанай дүримөөр, буряад хэлэн дээрэ бэшэхэ шадалтай ямарш хүн тэндэ хабаадаха эрхэтэй һэн. Наһанай илгаа гэжэ үгы. Зохёогшын зориг, хүсэл хизаарлаха юумэн одоош үгы. Харил, һүүлшын лэ гурбан жэлэй болзорто бэшэгдэһэн зүжэгүүд мэргэн жюриин үзэмжэдэ абтаха гэһэн ори ганса эрилтэ табяатай байба.
Урилдаанда 16 авторай дүн хамта 26 зүжэг хабаадаа. Нэгэ һарын туршада жюриин гэшүүд эдэ зүжэгүүдые уншажа танилсаһанайнгаа удаа шиидхэбэриеэ тунхаглаба гэбэл, түрүүшын һуури 60 мянган түхэригтэйгөөр «Хэнзэ ногоон» гэһэн зүжэгэйнь түлөө Валерий Дабаевта (псевдоним «Басаа Валера»), Сергей Доржиевта хоёрдохи һуури (50 мянган түхэриг) «Байгалай басаган» гэһэн зүжэгэйнь түлөө, мүн гурбадахи һуури (40 мянган түхэриг) «Найдалай хүсэн» гэжэ зүжэгэй түлөө Цырегма Сампиловада олгогдобо.
Гадна, һонин зүжэгүүд гэжэ Михаил Батоинай «Багша», Эрдэни Жалцановай «Буряад-монгол айлай нэгэ үдэрэй домог», Жаргал Жербаевай «Байдалай дуун», Бато-Мүнхэ Гончиковай «Үйлын үри», Галсан Нанзатовай «Шэдитэ ундан», Николай Соктоевай «Эжымни, алтамни», Дулгар Доржиевагай «Галсама» гэхэ мэтэ зүжэгүүд мүн лэ тэмдэглэгдээ.
Тус түсэл ябуулгые хүтэлһэн Н. Г. Токуреновагай хэлэһээр, «Драматургнуудтнай зүб харгыгаар ябажа байна. Энээнһээл, буряад хэлэмнай ами орожо, сэсэглэн һалбарха, нютаг хэлэнүүдэй баялигууд үнгэ бүреэр толоржо, буряад хэлэнэй дабтагдашагүй аялга, юрэдөөл, һэргэхэ. Шэнэ драматургнуудай зохёолнуудаар табигдаһан премьерэнүүд, имагтал, хүшэгэеэ сэлин, хужарлан харагашадаа угтан абадаг болохо»!
Зохёогдоһон зүжэгүүдээр спектакль табиха гэһэн хүсэл удаадахи ээлжээндэ. Энэнь «Мүнгэн жолоо» гээд нэрлэгдэбэ. Одоол энэ шатада аймаг нютагуудай арадай театрнуудай бэлиг шадабарияа харуулха сагынь ерэбэ. Һайн дуратанай театрнуудай хамтаралнууд эрхимлэһэн зүжэгүүдэй дундаһаа һайшааһанаа шэлэжэ, тайзанда тааруулха жэшээтэй. Энээн тухай мүн лэ тусхай дүрим зохёогдожо, урилдаан одоошье соносхогдобо.
Тиин тиигэн хабаадахамнай гэһэн мэдүүлгэнүүд хаа хаанаһаа орожо захалаа. Урилдаанда «Арадай театр» гэжэ нэрэ зэргэтэй һайн дуратанай бүлэгүүд хабаадалсаха эрхэтэй һэн. Мүнөө арадай театрнуудай жагсаалда һайн дуратанай 26 театр оролсоно (багсаамжалхада, энэ хэрэгтэ дүн хамта 6000 хүн татагданхай гэлтэй), тэдэнэй 18-ниинь буряад хэлэн дээрэ наададаг.
Тиигэхэдэ, мүнгэеэ гаргалсаха гү, али тэды тухайгаар туһа хүргэлсэхэ гэһэн тусхай эрилтэ аймаг нютагай захиргаануудай урда табигдаһан байгаа. Һүүлэй һүүлдэ эрхим табан театр шалгаржа, дурадхагдаһан зүжэгүүдые тайзан дээрэ табиха болобо. Дүримэй ёһоор, энэ хэрэгтэнь дүнгэлсэхэ зорилготойгоор, театр бүхэндэ 70-70 мянган түхэриг дамжуулагдаа. Тиин, тэдэ нэгэ һарын хугасаа соо зүжэгөө хүсэд бэлдэжэ, улад зонойнгоо, мүн мэргэжэлтэ жюрииншье урда табиха ёһотой һэн.
Декабриин 15-да Хурамхаан тосхондо Уланхаанай театр «Байгалай басаган» гэжэ зүжэгөө (найруулагшань Е. Бодиева), Баянголой театр «Эжымни, абамни» гэжэ зүжэгөө (найруулагшань Ж. Раднаев) олондо дурадхаба. Декабриин 20-21-эй үдэрнүүдтэ урид Хэрэн тосхондо, удаань Өөрлигтэ тус тустаа Хэрэнэй театр – «Байдалай дуун» (найруулагшань В. Базаров), Ахын театр – «Найдалай хүсэн» гээд зүжэгүүдээ табиһан байна. Хойноһоонь Хэжэнгэ дээрээ хэжэнгынхид «Хэнзэ ногоон» (найруулагшань Б. Жалцанова) зүжэгөө дурадхаба. Жюриин шиидхэбэреэр, I шатын дипломоор болоод 30 мянган түхэригөөр Хэжэнгэ, Эдэрмэгэй арадай театрнууд урмашуулагдаа һэн. Юрэнхыдөө, урмашуулгагүй хэнш үлөөгүй. Театрнуудта мүнгэн шангуудай олгогдохын хажуугаар, рольнуудаа эрхимээр гүйсэдхэһэн зүжэгшэдтэ бэлэг сэлэгүүд барюулагдаа. Премьерэнүүднай үндэр хэмжээндэ, амжалтатайгаар үнгэрөө гээд театрай зүжэгшэд булта баяртайнууд үлөө һэн.
2015 ондо «Буряад хэлэ һэргээн хүгжөөлгэ» гэһэн гүрэнэй программа үргэлжэлүүлэгдэбэ. Улас түрын хэмжээнэй үнөөхи урилдаанууд дахяад соносхогдобо. Буряад зүжэгүүдые зохёон табилгын урилдаанууд энэ удаа «Литературын жэлэй» уряа доро үнгэргэгдөө. Драматургнуудай урилдаанда 10 авторай дүн хамта 19 пьесэ оролсобо. Нэрэ солотой уран бэшээшэдтэй залуу авторнууд заншалта ёһоороо тэмсэшэбэ. Сагай ерэхэдэ, жюриин гэшүүд өөрын шиидхэбэри тунхаглаба гэбэл:
1. Түрүүшын шан (60 мянган түхэриг) мэдээжэ драматург Михаил Батоинда «Бууралхан буряадаа бусахаб» гэһэн зүжэгэйнь түлөө олгохо;
2. Хоёрдохи шан (50 мянган түхэриг) «Шулуун зүрхэн» гэжэ зүжэгэй түлөө Дугарма Цыреновада олгохо;
3. Гурбадахи шан (40 мянган түхэриг) «Жаргалмаагай жаргал» гэжэ зүжэгэй түлөө Цырегма Сампиловада олгохо;
Диплом болоод мүнгэн шангуудые барюулалгын ёһолол Буряад хэлэнэй габшагай үдэрнүүдэй баяр баясхалангай оршондо Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ Буряад театрай тайзан дээрэ октябриин 13-да үнгэрөө бэлэй.
Ноябриин 19-дэ эрхим зүжэгүүдые тайзанда тааруулха талаар зүблөөн үнгэржэ, Хэжэнгын аймагай Загаһатын арадай театрта «Бууралхан буряадтаа бусахаб», Захааминай аймагай Дүтэлүүрэй арадай театрта «Шулуун зүрхэн», Яруунын аймагай Эгэтын-Адагай арадай театрта «Жаргалмаагай жаргал», Хурамхаанай арадай театрта «Баярай бэшэг», Сэлэнгын аймагай Юрөөгэй арадай театрта «Гурбан хуһан» гээд зүжэгүүд табигдахаар зууршалгдаа. Теэд «бидэндэ арай хүндэдэхэ», «хабаадаха нюурнуудынь дан олон», «бидэндэ балай һайшаагдаагүй» гэхэ мэтын шалтагуудһаа Хурамхаанай болон Юрөөгэй театрнуудта өөртөө тааруу ондоо зүжэгүүдые шэлэн абаха эрхэ үгтэжэ, тэдэ тус тустаа «Үнгэрһэн сагай ургынууд», «Сагаан тархита» гэжэ зүжэгүүдые табиха болобо. Бултандань хэрэгээ бэелүүлгэдэнь 50-50 мянганай тэдхэмжэ дамжуулагдаба.
Декабриин 10-һаа 23 болотор тусхай комисси аймагуудаар ябажа, арадай театрнуудай, нютагай зүжэгшэдэй ажалнуудые сэгнэбэ.
Һүүлэй һүүлдэ I шатын дипломоор (25 мянган түхэригөөр) Хурамхаанай арадай театр (найруулагшань Н. Бадмаев), II шатын дипломоор (20 мянган түхэригөөр) Загаһатын арадай театр (найрулагшань В. Ширапов), мүн III шатын дипломоор (15 мянган түхэригөөр) Юрөөгэй арадай театр (найруулагшань Ц. Лубсандоржиев) болон Эгэтын-Адагай арадай театр (найруулагшань А. Базаржапов) шагнагдаа һэн.
Харалганай дүнгүүдээр шүүлгын бүлэгэй (сэгнэлтын комиссиин) гэшүүд драматургиин шэнэ материалнуудтай хүдэлһэн хүдөө нютагаархидай айхабтар ехээр урмашаһые тэмдэглэһэн байна. Жэнхэни буряад хэлэн дээрэ табигдаһан зүжэгүүд энэ сагта улад зоной һонирхол эзэлдэг зандаал даа. «Улад зонтоёо харилсаха, һанал бодолоороо хубаалдаха, дэмжэлгэһээнь хүртэлсэжэ, хүсэл зоригоо арьбажуулха гээшэ арадай театрнуудай гол эрмэлзэл мүн. Энэ ажалнай одоол хүсэжэ байна ха», – гээд жюриин гэшүүн, Арадай урлалай улас түрын түбэй театрнуудые харгалзалгын таһагай мэргэжэлтэн Доржо Батуев һанамжаараа хубаалдаа һэн. Сэгнэлтын ажалайнгаа хажуугаар комисиин гэшүүд – тусхай һургуулитай, театрай искусство гээшын оньһо нилээд ойлгоһон, юрэдөө, буряад хэлэеэ һайн мэдэхэ зон – арадай театрнуудай найруулагшадтай, зүжэгшэдтэй мастер-классуудые ябууд үнгэргэжэ байгаа гээд эндэ тэмдэглэе.
2016 оной театральна фестиваль оншотой зохидоор үнгэргэгдэбэ. Заншалта болоһон ёһоороо 50 мянган түхэригэй мүнгэн тэдхэмжэ эрхимлэһэн театруудай хаягаар дамжуулагдаа. Энэ удаа Баргажанай Баянголой арадай театр «Үнгэрһэн сагай ургынууд» зүжэгөө (автор Б. Бальжанов, найруулагша Б. Бадмаев), Хурамхаанай аймагай Хурамхаан тосхоной арадай театр – «Урьха» (автор Б. Жамбалов, найруулагша Б. Бадмаев), Уланхаан нютагай арадай театр – «Бүрэнхын хашхараан» (автор Г. Башкуев, найруулагша Б. Бадмаев), Хэжэнгын аймагай Эдэрмэгэй арадай театр – «Бүрэнхын хашхараан» (автор Г. Башкуев, найруулагша С, Очирова), Захааминай аймагай Ехэ-Сахирай арадай театр – «Урьха» зүжэгөө (автор Б. Жамбалов, найруулагша Н. Соктоев) улад зондоо болон жюриин үзэмжэдэ гэжэ зорюута дурадхаһан байна.
Декабриин 5-да Хэжэнгын аймагай Эдэрмэгэй театр «Бүрэнхын хашхараан» гэжэ зүжэгөө (найруулагшань С. С. Цыренова), декабриин 8-10-най үдэрнүүдтэ урид Баянголой театр «Үнгэрhэн наhанай ургынууд» зүжэгөө (найруулагшань Б. Бадмаев), удаань Хурамхаан тосхондо Уланхаанай театр «Бүрэнхын хашхараан» (найруулагшань Б. Бадмаев) ба Дэрээнэй театр «Урьха» (найруулагшань Н. Бадмаев) гэhэн зүжэгүүдые олондо дурадхаба. Декабриин 21-дэ Захаамин хотодо тус тустаа Ехэ-цакирай театр – «Урьха» (найруулагшань Н. Соктоев) гэhэн зүжэг табиһан байна. Жюриин шиидхэбэреэр, I шатын дипломоор болоод 25 мянган түхэригөөр Баргажанай, Баянголой театр урмашуулагдаа һэн. Юрэнхыдөө, хэншье урмашуулгагүй үлөөгүй. Театрнуудта мүнгэн шангуудай олгогдохын хажуугаар, рольнуудаа эрхимээр гүйсэдхэһэн зүжэгшэдтэ бэлэг сэлэгүүд барюулагдаа. Премьерэнүүднай үндэр хэмжээндэ, амжалтатайгаар үнгэрөө гээд театрай зүжэгшэд булта баяртайнууд үлөө һэн.
Үнгэргшэ гурбан жэлэй туршада хамта дээрээ 319 мянган 500 түхэриг энэ хэрэгтэ гаргашалагдаа гээд тоосоё. Буряад Уласай Соёлой яаманай эрхилһэн һанагдаа үзэгдөөгүй энэ марафон хүдөөгэйхидэй ажабайдалда шэнэ амисхал, сэбэр һэбшээ үзүүлһэндэл болоо. Арадай урлалай улас түрын түбэй эмхидхэһэн энэ хэрэгтэ Буряад театрай хүтэлбэрилхы зургаан сүм оролсожо, жюриидэ орохо дээдэ гарай, нэрэ солотой зүжэгшэдөө ходол эльгээжэ байгаа гэжэ эндэ онсо тэмдэглэе. Юрэдөөл, хамтын хүсэн эршэтэй гэлсэдэг.
Урилдаануудай дүнгүүд протоколоор баталагдажа, Буряад Уласай Соёлой яаманай http://minkultrb.ru буудал (сайт) дээрэ табигданхай. Зохёогдоһон зүжэгүүд Арадай урлалай улас түрын түбэй Репертуарай хуудаһанда булта хэблэгдээ, мүн олоной һонорто http://soyol.ru. гэжэ сайт дээрэ табигдаһан байха.
«Арадай театр» гэжэ юун бэ? Энээндэ харюу ямар байлтайб. Буряад зоной ажаһуудаг газар бүхэндэ бэлигтэй бэрхэ эдэбхитэн нютагаархидаа баадхажа, түмэн уладаа баясуулха арга бэдэржэ, арадай театрнуудай эхи табяа ёһотой. Хожом сагта хүгжэн хүгжэһөөр, уласай хэмжээнэй асари ехэ, өөрын нэрэ хүндэтэй, соло суутай хүдэлөөн мүндэлөө. Энэ хүдэлөөндэ хабаадалсаха дуратайшуул хүгшэн, залуугүй олошоржол байна. Мэргэжэл ехэтэй найруулагшад, али зүжэгшэд аяар холын хүдөө бэлшээриһээ үндэһэн арадаа холо ойроор суурхуулха абьяастан гаража магад гэжэ һэмээхэн тиишээ мэнэ-мэнэ һаналаа шэглүүлдэг агша. Буряад арадай жэнхэни абари зан, амин өөрсэ ёһо заншалынь – хуу булта, бурьялма булаг мэтэ түрэл тоонтоһоо эхитэй. Эндэһээ уламжалхада, Арадай театр гээшэ соёл урлалай эхинэй эхин болоно бэшэ гү?.
